ASEAN và vấn đề an ninh năng lượng trong bối cảnh mới

Trong những thập kỷ qua, sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đã bộc lộ rõ tính dễ tổn thương trước các cú sốc toàn cầu, từ khủng hoảng giá dầu đến những bất ổn tại eo biển Hormuz hay các chuỗi cung ứng bị đứt gãy. Do đó, định nghĩa truyền thống về an ninh năng lượng - vốn chỉ tập trung vào việc có đủ nguồn cung ổn định và giá cả phải chăng - đã không còn đủ sức bao quát.

Chia sẻ tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh, khái niệm an ninh năng lượng ngày nay cần được nhìn nhận theo cách toàn diện hơn. Đối với ASEAN, khu vực đang có tốc độ tăng trưởng năng động với nhu cầu năng lượng sơ cấp lên tới 550 triệu tấn/năm, việc bảo đảm năng lượng đáng tin cậy gắn liền mật thiết với tăng trưởng kinh tế, hoạt động sản xuất, chuỗi cung ứng, an ninh lương thực và cả sinh kế của hơn 600 triệu dân.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long phát biểu tại Diễn đàn.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long, từ góc độ hợp tác khu vực, ASEAN cần duy trì sự cân bằng giữa 3 mục tiêu then chốt: bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và duy trì khả năng chi trả cho người dân, doanh nghiệp. Đồng thời, khu vực cần đẩy nhanh kết nối hạ tầng thông qua Lưới điện ASEAN, mở rộng thương mại điện xuyên biên giới và tăng cường liên kết trong khuôn khổ Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết phải thích ứng, bà Seema Malhotra, Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh, nhận định những biến động địa chính trị gần đây đã đưa vấn đề an ninh năng lượng trở lại vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự toàn cầu. Theo bà, những rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới giá dầu khí, tạo áp lực lớn lên chi phí phát điện và vận tải của nhiều quốc gia. Do đó, ASEAN và các đối tác cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch, có tính kết nối cao và khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Bà Seema Malhotra - Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh.

Khủng hoảng năng lượng thường mang đến những thách thức lớn, nhưng cũng đồng thời là "chất xúc tác" để đẩy mạnh quá trình chuyển đổi. Lấy kinh nghiệm từ châu Âu, bà Christiana Hageneder, Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ (Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức) cho biết, những cuộc khủng hoảng đã trở thành động lực thúc đẩy các quyết sách vĩ mô về chuyển đổi xanh tại Đức, điển hình như lộ trình chấm dứt điện hạt nhân vào năm 2023 và loại bỏ dần than đá trong giai đoạn 2030-2038.

“Kể từ đó, mỗi cuộc khủng hoảng đều mang đến cơ hội để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang một hệ thống năng lượng bền vững hơn”, bà Christiana Hageneder khẳng định. Theo chuyên gia GIZ, ASEAN sở hữu tiềm năng rất lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời. Để hiện thực hóa điều này, việc đầu tư vào hạ tầng lưới điện, hệ thống lưu trữ và các giải pháp lưới điện thông minh sẽ đóng vai trò hạt nhân.

Bà Christiana Hageneder - Giám đốc Chương trình Hỗ trợ Năng lượng của GIZ (Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức).

Tuy nhiên, bài toán đặt ra không chỉ nằm ở công nghệ. TS. Venkatachalam Anbumozhi, Nghiên cứu viên cấp cao thuộc Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) lưu ý, thách thức lớn của ASEAN hiện nay là làm sao tách rời sự tăng trưởng kinh tế khỏi mức tiêu thụ năng lượng hóa thạch, đồng thời bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra bao trùm. Hiện vẫn còn một bộ phận đáng kể người dân trong khu vực chưa được tiếp cận đầy đủ năng lượng sạch.

TS. Venkatachalam Anbumozhi - Nghiên cứu viên cấp cao thuộc Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA).

Theo TS. Anbumozhi, ASEAN cần tập trung vào 3 trụ cột dài hạn: Tăng cường dự trữ dầu chiến lược, đẩy nhanh triển khai Lưới điện ASEAN (APG) và phát triển Hệ thống đường ống khí đốt xuyên ASEAN. Các chính sách cần đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng và xây dựng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, giải quyết yêu cầu tăng trưởng kinh tế song hành cùng công bằng xã hội.

Trong bức tranh chung của khu vực, quá trình chuyển đổi năng lượng tại Việt Nam đang nhận được những đánh giá rất tích cực từ các chuyên gia quốc tế. Với nguồn tài nguyên tự nhiên dồi dào, Việt Nam đang có những bước đi mang tầm nhìn chiến lược nhằm tự chủ nguồn cung năng lượng.

Đánh giá về nỗ lực của nước ta, bà Christiana Hageneder nhận định: “Việt Nam có tiềm năng khổng lồ về năng lượng mặt trời và năng lượng gió, và đã bắt đầu khai thác từ 5-6 năm trước. Thông qua những cuộc khủng hoảng năng lượng vừa qua, Việt Nam hiểu rằng phát triển năng lượng tái tạo là con đường tốt nhất để dựa vào nguồn lực của chính mình trong tương lai”.

Bà Hageneder cũng chỉ ra rằng, hiện Việt Nam đang ở giữa quá trình thay đổi, giai đoạn này sẽ khó khăn hơn bởi việc quản lý lưới điện với sự gia tăng của các nguồn năng lượng biến thiên là một thách thức không nhỏ. Tuy nhiên, chuyên gia GIZ đánh giá cao việc Việt Nam đã nhận thức rõ vấn đề và đang tích cực đầu tư nâng cấp, ứng dụng các công cụ kỹ thuật số để vận hành lưới điện thông minh. Song song với đó, hệ thống đào tạo kỹ thuật viên và kỹ sư công nghệ mới đang được vận hành đồng bộ. "Các kỹ sư Việt Nam đều đang phải thích nghi với công nghệ mới. Đó là một lộ trình tốt", bà Hageneder nhấn mạnh.

Nhìn chung, tầm nhìn từ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 đã khẳng định, an ninh năng lượng trong kỷ nguyên mới phải dựa trên ba trụ cột: An toàn, Linh hoạt và Xanh. Việc đa dạng hóa nguồn cung, thúc đẩy hiệu quả sử dụng năng lượng, huy động nguồn lực tài chính từ khu vực tư nhân chính là những "chìa khóa" cốt lõi. Với các bước đi chủ động và đúng đắn, Việt Nam không chỉ đang bảo đảm tốt an ninh năng lượng quốc gia mà còn từng bước khẳng định vị thế trong việc đóng góp vào sự thịnh vượng công bằng của toàn khu vực, bảo đảm mục tiêu phát triển "không ai bị bỏ lại phía sau".