Thể chế phải đi trước để khơi thông nguồn lực

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, yêu cầu đặt ra đối với ngành năng lượng không chỉ là bảo đảm đủ điện, đủ nhiên liệu, mà còn phải hình thành một thị trường năng lượng hiện đại, cạnh tranh và có khả năng thích ứng với quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu.

Đây là nội dung được đặt ra tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” do Tạp chí Kinh tế Việt Nam tổ chức ngày 11/8/2026. Diễn đàn quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan nhằm nhận diện những điểm nghẽn về thể chế, chính sách và đề xuất giải pháp tháo gỡ.

Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” do Tạp chí Kinh tế Việt Nam tổ chức ngày 11/8/2026.

Theo đánh giá tại diễn đàn, nhu cầu năng lượng của Việt Nam được dự báo tiếp tục tăng mạnh do tác động của công nghiệp hóa, chuyển đổi số và sự phát triển nhanh của các ngành công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và công nghiệp bán dẫn. Trong đó, ngành năng lượng đang phải đối mặt với không ít thách thức như nguồn cung truyền thống suy giảm, nhiều dự án chậm tiến độ, hệ thống pháp luật chưa đồng bộ và khó khăn trong huy động nguồn lực tài chính cho các dự án quy mô lớn.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Đào Quang Bính, Tổng Thư ký Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy cho rằng, thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, trong đó cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ nằm ở công nghệ, nguồn vốn hay tài nguyên mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế và môi trường đầu tư.

Ông Đào Quang Bính, Tổng Thư ký Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy.

Theo ông, quốc gia nào xây dựng được khuôn khổ pháp lý minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo và thúc đẩy đổi mới sẽ có lợi thế trong thu hút dòng vốn, công nghệ và các dự án năng lượng quy mô lớn. Ngược lại, nếu thể chế chậm đổi mới, những lợi thế về tài nguyên hay vị trí địa kinh tế khó chuyển hóa thành động lực cạnh tranh.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý dầu khí

Từ góc độ hoàn thiện pháp luật, phát biểu tại diễn đàn, Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Phan Đức Hiếu (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) cho biết, dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) đã trải qua hai đợt thảo luận tại Quốc hội và dự kiến được thông qua trong những ngày tới.

ĐBQH Phan Đức Hiếu (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên): Việc sửa đổi Luật Dầu khí lần này nằm trong chủ trương cải cách thể chế, với yêu cầu không chỉ hoàn thiện những quy định hiện hành mà phải biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh.

Theo đại biểu, việc sửa đổi Luật Dầu khí lần này nằm trong chủ trương cải cách thể chế, với yêu cầu không chỉ hoàn thiện những quy định hiện hành mà phải biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh.

Một trong những thay đổi đáng chú ý của dự thảo Luật là tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý dầu khí. Việc phân quyền không chỉ đơn thuần là chuyển thẩm quyền từ cơ quan này sang cơ quan khác, mà phải gắn với việc xác định rõ trách nhiệm, năng lực thực thi và cơ chế giám sát.

Theo đó, dự thảo Luật hướng tới tối đa hóa việc giao quyền cho các cơ quan, đơn vị phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và vai trò của mình. Thủ tướng Chính phủ chỉ quyết định những vấn đề thực sự cần thiết, liên quan đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

Đối với Bộ Công Thương và cơ quan quản lý nhà nước về dầu khí, thẩm quyền được tập trung vào những vấn đề thuộc chức năng quản lý nhà nước, đồng thời tăng cường vai trò giám sát việc thực hiện. Nói cách khác, cơ quan quản lý nhà nước không can thiệp vào hoạt động của doanh nghiệp mà tập trung vào việc ban hành chính sách, quyết định những vấn đề thuộc phạm vi quản lý và giám sát quá trình thực thi.

Trong đó, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) được giao quyền phù hợp với vị trí, vai trò và trách nhiệm của doanh nghiệp. Cách tiếp cận này nhằm phân định rõ hơn giữa chức năng quản lý nhà nước và quyền chủ động của doanh nghiệp, qua đó nâng cao tính tự chủ, trách nhiệm và hiệu quả trong tổ chức thực hiện các hoạt động dầu khí.

Một điểm khác được nhấn mạnh là phải làm rõ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Thực tế cho thấy, nhiều dự án bị kéo dài không chỉ do "khoảng trống" quy định mà còn do trách nhiệm giữa các bên chưa được xác định rõ ràng. Khái niệm “xin ý kiến” nếu không được quy định cụ thể có thể dẫn tới tình trạng không rõ ai chịu trách nhiệm quyết định.

Vì vậy, dự thảo lần này hướng tới nguyên tắc cơ quan tham gia quyết định phải thực hiện trong phạm vi thẩm quyền của mình, còn cơ quan tham gia giám sát hoặc phối hợp phải được quy định cụ thể về vai trò, trách nhiệm. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng đùn đẩy, chồng chéo và kéo dài thời gian ra quyết định.

Bốn điểm nghẽn lớn cần tháo gỡ

Từ thực tiễn hoạt động của ngành năng lượng, Anh hùng Lao động, TS. Nguyễn Hùng Dũng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, năng lượng là “huyết mạch” của nền kinh tế. Trong giai đoạn Việt Nam hướng tới tăng trưởng hai con số, ngành năng lượng phải đồng thời bảo đảm nguồn cung và xây dựng một thị trường hiện đại, cạnh tranh, thích ứng linh hoạt với chuyển dịch năng lượng và yêu cầu giảm phát thải.

TS. Nguyễn Hùng Dũng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam: ngành năng lượng phải đồng thời bảo đảm nguồn cung và xây dựng một thị trường hiện đại, cạnh tranh, thích ứng linh hoạt với chuyển dịch năng lượng và yêu cầu giảm phát thải.

Theo TS. Nguyễn Hùng Dũng, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 sản lượng điện thương phẩm đạt khoảng 500,4 - 557,8 tỷ kWh, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu đạt khoảng 560,4 - 624,6 tỷ kWh, trong khi công suất cực đại của hệ thống đạt khoảng 89.655 - 99.934 MW. Đến năm 2050, điện thương phẩm dự kiến vượt 1.230 tỷ kWh. Những con số này cho thấy nhu cầu đầu tư nguồn và lưới điện trong thời gian tới là rất lớn.

Tuy nhiên, quy hoạch mới chỉ là điều kiện cần. Thực tế triển khai cho thấy, nhiều dự án năng lượng vẫn gặp khó khăn. Từ đó, TS. Nguyễn Hùng Dũng chỉ ra 4 điểm nghẽn chính đang ảnh hưởng tới quá trình phát triển năng lượng.

Thứ nhất là hệ thống chính sách chưa đồng bộ. Một dự án năng lượng có thể đồng thời chịu sự điều chỉnh của Luật Dầu khí, Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, pháp luật về tài nguyên biển và nhiều văn bản hướng dẫn. Chỉ một khâu chậm trễ cũng có thể tác động tới toàn bộ tiến độ dự án.

Thứ hai là thị trường năng lượng chưa phát triển đầy đủ. Đặc biệt, các cơ chế về giá điện, thị trường khí và LNG, hợp đồng mua bán điện, bao tiêu sản lượng và bảo đảm huy động công suất chưa hoàn thiện. Với các dự án LNG có vốn đầu tư lớn và chuỗi giá trị trải dài từ kho cảng, vận chuyển, tái hóa khí đến nhà máy điện, những bất định này làm gia tăng đáng kể rủi ro đối với nhà đầu tư.

Thứ ba là nguồn điện chưa đồng bộ với hạ tầng truyền tải. Trong khi các nguồn điện mới được phát triển nhanh, cơ chế huy động khu vực tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng truyền tải vẫn còn hạn chế. Điều này có thể dẫn tới tình trạng có nguồn nhưng không thể truyền tải đầy đủ, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư.

Thứ tư là thiếu chính sách phù hợp cho các ngành năng lượng mới như hydrogen, lưu trữ carbon, nhiên liệu hàng không bền vững, lưu trữ năng lượng và thị trường carbon. Nhiều lĩnh vực chưa hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế định giá, ưu đãi và thị trường tiêu thụ, khiến doanh nghiệp khó quyết định đầu tư và các tổ chức tài chính khó đánh giá hiệu quả dự án.

Đáng chú ý, điện gió ngoài khơi được đánh giá có tiềm năng khoảng 600 GW nhưng đến nay chưa có dự án thương mại nào được triển khai. Hydrogen xanh, amoniac xanh và CCUS cũng chủ yếu mới ở giai đoạn nghiên cứu, chuẩn bị đầu tư. Theo TS. Nguyễn Hùng Dũng, điều này cho thấy vấn đề của ngành năng lượng hiện nay không còn chủ yếu nằm ở tiềm năng tài nguyên hay nhu cầu thị trường mà nằm ở cơ chế, thể chế và môi trường đầu tư.

Từ đó, ông kiến nghị tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, ổn định và có tính dự báo cao; rà soát sự thống nhất giữa các luật liên quan đến năng lượng; đồng thời xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh có sự điều tiết của Nhà nước.

Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế giá điện, thị trường khí và LNG, cần có hợp đồng mua bán điện dài hạn, cơ chế chia sẻ rủi ro, tín chỉ carbon và các công cụ tài chính xanh để thu hút nguồn vốn tư nhân và quốc tế. Đối với những dự án có nhu cầu vốn lớn, các cơ chế bảo lãnh thanh toán và bảo đảm tài chính cũng có ý nghĩa quyết định trong việc huy động vốn.

Một yêu cầu khác là phát triển hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng không chỉ tập trung vào nguồn điện mà phải đồng bộ với hạ tầng truyền tải, lưu trữ, chuỗi cung ứng thiết bị, công nghiệp chế tạo, dịch vụ kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đặc biệt, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của điện gió, LNG và các ngành năng lượng mới. Đây được xem là yếu tố quan trọng để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, hình thành năng lực công nghiệp - năng lượng trong nước và gia tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế.

ĐBQH Tạ Đình Thi: Cần thiết lập cơ chế khai thác hạ tầng dầu khí phục vụ phát triển kinh tế biển

Doanh nghiệp năng lượng cần làm gì để tránh rủi ro gián đoạn nguồn cung?

Cần cơ chế đặc thù để Petrovietnam vừa đại diện nước chủ nhà, vừa hoạt động sản xuất kinh doanh

Khủng hoảng Hormuz thúc đẩy Ấn Độ tìm "lá chắn" năng lượng