Vì sao quyền kiểm soát của Iran tại eo biển Hormuz khó bị phá vỡ?

14:57 | 28/04/2026

56 lượt xem

(PetroTimes) - Gần như ngay sau khi bị lực lượng Mỹ-Israel phát động các cuộc tấn công hơn 50 ngày trước, quân đội Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz, rộng khoảng 35 km, nơi thường chiếm khoảng 20% thương mại năng lượng toàn cầu.

Vì sao quyền kiểm soát của Iran tại eo biển Hormuz khó bị phá vỡ? Ảnh AFP

Một tấm biểu ngữ lớn treo bên hông tòa nhà tại Quảng trường Enqelab, trung tâm Tehran, với dòng chữ: “Eo biển Hormuz sẽ tiếp tục đóng; toàn bộ vịnh Ba Tư là bãi săn của chúng ta”.

Đó là lời nhắc nhở rõ ràng về đòn bẩy then chốt của Iran trong cuộc chiến với Mỹ và Israel; đồng thời cũng là tín hiệu cho thấy nhiệm vụ gần như bất khả thi của Tổng thống Donald Trump trong việc khôi phục quyền tiếp cận tự do đối với một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới.

Ông Trump thông báo rằng sẽ trì hoãn các đợt tấn công mới nhằm vào Iran cho đến khi nước này đưa ra đề xuất hòa bình dài hạn, đồng thời đơn phương kéo dài lệnh ngừng bắn 14 ngày vô thời hạn. Tuy nhiên, ông cho biết Mỹ vẫn duy trì phong tỏa hải quân đối với toàn bộ tàu thuyền ra vào các cảng của Iran trên tuyến thương mại hàng hải trọng yếu này.

Alam Saleh, giảng viên cao cấp về nghiên cứu Iran tại Australian National University, cho rằng lệnh phong tỏa này lại đang rơi đúng vào tính toán của Iran.

“Chính sách này thực tế không hẳn khả thi. Nó không giúp được nhiều, và chắc chắn sẽ không bao giờ khiến Iran rút lui hay từ bỏ”, ông nói.

“Nếu Iran chặn dầu của các nước khác, còn Mỹ chặn dầu của Iran, điều đó có nghĩa là eo biển sẽ bị đóng hoàn toàn bởi cả Mỹ và Iran”, ông Saleh nói. “Và đó là điều khiến người Iran hài lòng. Đây chính là điều họ muốn. Đó là chiến lược của họ ngay từ đầu cuộc chiến, nhằm giữ giá dầu ở mức cao, ảnh hưởng đến kinh tế toàn cầu, khiến việc kéo dài xung đột trở nên tốn kém đối với Mỹ”, ông bổ sung. “Vì vậy, những gì Tổng thống Trump đang làm là giúp chiến lược của Iran diễn ra nhanh hơn”, ông nói thêm.

Trò chơi đòn bẩy

Gần như ngay sau khi lực lượng Mỹ-Israel phát động các cuộc tấn công vào Iran hơn 50 ngày trước, quân đội Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz, rộng khoảng 35 km, nơi thường chiếm khoảng 20% thương mại năng lượng toàn cầu.

Khi lực lượng Iran khiến một vài tàu chở dầu bốc cháy, các tàu còn lại đã ngừng cố gắng đi qua.

Dù việc Iran kiểm soát eo biển từ lâu đã được dự báo trong các kịch bản xung đột của Mỹ, hiệu quả của chiến thuật này dường như đã khiến chính quyền ông Trump bất ngờ.

Jim Krane, chuyên gia năng lượng vùng vịnh Ba Tư tại Viện Baker thuộc Đại học Rice, cho biết: “Trước khi Iran đóng eo biển Hormuz, Mỹ và Israel không thấy nhiều rủi ro khi tấn công Iran, phát động xung đột hoặc ném bom nước này. Nhưng giờ Iran đã chứng minh rằng họ có thể về cơ bản “bắt nền kinh tế toàn cầu làm con tin” nếu bị tấn công”.

“Điều này mang lại cho Iran một năng lực răn đe khá mạnh để ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai của Mỹ”, ông nói.

Iran từng tuyên bố sẽ mở lại eo biển cho tàu thương mại sau thỏa thuận ngừng bắn tạm thời giữa Lebanon và Israel. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau, họ đảo ngược quyết định, tuyên bố eo biển sẽ tiếp tục đóng cho đến khi lệnh phong tỏa của Mỹ chấm dứt.

Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cảnh báo trong một tuyên bố tuần trước rằng “việc tiếp cận eo biển Hormuz sẽ bị coi là hợp tác với kẻ thù, và tàu vi phạm sẽ bị tấn công”.

Ảnh hưởng của thế bế tắc này đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu là rất lớn. Trong khi Mỹ phải đối mặt với giá xăng tăng vọt, nhiều quốc gia khác chịu hậu quả nghiêm trọng hơn. Philippines đã ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia vào tháng 3 do nguồn năng lượng suy giảm; tình trạng thiếu nhiên liệu phản lực ở châu Âu đã dẫn tới hạn chế tiếp nhiên liệu và hủy chuyến bay; và nông dân trên toàn thế giới đang đối mặt nguy cơ thiếu phân bón.

Trong khi Mỹ gây tổn thất lớn cho kinh tế Iran thông qua phong tỏa, ông Saleh cho rằng ảnh hưởng đối với Trung Quốc - nước nhập khoảng 90% dầu thô từ Iran - có thể gây khó khăn cho nỗ lực của ông Trump trong việc đạt được thỏa thuận thương mại với Bắc Kinh.

“Đúng là Mỹ có thể chặn tàu chở dầu đi nơi khác, nhưng với Trung Quốc thì lại là chuyện khác”, ông nói.

Các công ty theo dõi ngành vận tải biển toàn cầu cho biết hơn hai chục tàu chở dầu liên quan đến Iran đã vượt qua được lệnh phong tỏa của Mỹ trong tuần đầu tiên, cho thấy nền kinh tế năng lượng của Iran chưa bị cắt đứt hoàn toàn.

Địa lý so với sức mạnh quân sự

Ông Trump và các lãnh đạo quân sự thường nhấn mạnh mức độ thiệt hại nặng nề của quân đội Iran sau một tháng bị tấn công bằng tên lửa và bom từ Mỹ và Israel.

Tuy vậy, ông Saleh cho rằng lực lượng quân sự mạnh nhất thế giới “không thể kiểm soát hơn 3.000 km vùng biển, các tuyến hàng hải, [cùng] hàng trăm tàu thuyền ra vào eo biển từ nhiều khu vực khác nhau trên thế giới”.

Cũng không thể kiểm soát đường bờ biển của Iran nếu không triển khai lực lượng trên bộ. Ngay cả khi đó, Iran vẫn có thể phóng máy bay không người lái Shahed từ bất kỳ vị trí nào trong nước để tấn công tàu đi qua eo biển, theo Mark Nevitt, phó giáo sư luật tại Đại học Emory và cựu giảng viên tại Học viện Hải quân Mỹ. “Chỉ cần họ còn khả năng phóng máy bay không người lái, họ có thể kiểm soát eo biển”, ông nói.

Sahar Razavi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Iran và Trung Đông tại Đại học Sacramento State, đồng tình với quan điểm của ông Nevitt, cho rằng “thực sự không có gì Mỹ có thể làm để loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của Iran đối với eo biển, chừng nào chính quyền Iran còn tồn tại”.

Ngoài ra còn có mối đe dọa từ thủy lôi của Iran tại eo biển Hormuz. Một quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ nói với Quốc hội rằng việc rà phá số thủy lôi hiện có có thể mất tới sáu tháng, và chiến dịch này chỉ có thể bắt đầu sau khi xung đột kết thúc, theo tờ The Washington Post.

Mỹ cũng từng cân nhắc triển khai tàu hộ tống hải quân để bảo vệ tàu thương mại đi qua eo biển, nhưng đến nay cho rằng điều này quá rủi ro khi chiến sự vẫn tiếp diễn.

Allen Fromherz, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Bang Georgia, nhận xét: “Thật hơi kỳ khi cho rằng Iran và Mỹ có thể được xem là ngang nhau về năng lực quân sự hay hải quân”.

Dù Iran đã khiến tàu thương mại e ngại không dám đi qua eo biển, ông Fromherz lưu ý rằng nước này chưa tấn công các tàu Mỹ đang áp đặt phong tỏa, điều có thể dẫn tới phản ứng mạnh từ phía Mỹ.

Xáo trộn liên minh

Cả Iran và Mỹ đều đang tìm cách củng cố liên minh trong thế đối đầu tại vịnh Ba Tư. Ông Trump đã kêu gọi các đồng minh Mỹ bảo đảm Iran không áp đặt hệ thống thu phí qua eo biển, đồng thời gợi ý rằng Washington và Tehran có thể cùng quản lý tuyến đường thủy này sau xung đột.

Iran coi việc thu phí là một cách tiềm năng để bổ sung ngân sách nhà nước và làm suy yếu đồng USD bằng cách yêu cầu thanh toán bằng nhân dân tệ Trung Quốc hoặc tiền mã hóa, qua đó giúp nền kinh tế nước này giảm ảnh hưởng của các lệnh trừng phạt của Mỹ, theo John Calabrese, nghiên cứu viên cao cấp tại Middle East Institute.

Ông cho biết việc tạo điều kiện cho các nước thân thiện đi qua eo biển, đồng thời trì hoãn hoặc từ chối tiếp cận với các nước khác, có thể giúp Iran làm suy yếu nỗ lực của Mỹ trong việc cô lập nước này. “Về lâu dài, việc tiếp cận có chọn lọc như vậy không chỉ làm xói mòn các lệnh trừng phạt, mà còn có thể làm phân rã liên minh chống Iran và dần bình thường hóa các mức độ hợp tác hạn chế với Tehran”, ông Calabrese nói.

Các đồng minh truyền thống của Mỹ đã bày tỏ sự không hài lòng với ông Trump vì phát động xung đột mà không phối hợp, đồng thời do dự trước yêu cầu tham gia. Pháp và Vương quốc Anh đã dẫn đầu một liên minh quốc tế xây dựng kế hoạch cho eo biển sau xung đột.

Bà Razavi cho rằng Iran “đang cố tận dụng điều này để tạo ra rạn nứt giữa Mỹ và một số đồng minh”, và nói thêm: “Thực ra họ cũng không cần nỗ lực nhiều, vì ngay từ đầu Mỹ đã cho thấy họ tiến hành chiến dịch mà không có sự ủng hộ của đồng minh”. Tuy vậy, ông Calabrese cảnh báo không nên phóng đại đòn bẩy của Iran.

“Iran vẫn chưa đạt được quyền kiểm soát tuyệt đối, lâu dài đối với eo biển Hormuz theo nghĩa pháp lý hay chiến lược. Điều họ đã thể hiện rất hiệu quả cho đến nay là khả năng từ chối, hạn chế và điều kiện hóa quyền tiếp cận”, ông nói, đồng thời cho rằng Iran “đã có trong tay một quân bài thương lượng mạnh, nhưng chưa đủ khả năng tự mình tái định hình trật tự khu vực”.

Tehran cũng có nguy cơ đi quá xa. Càng dựa vào cưỡng ép, thu phí và quấy nhiễu, “nguy cơ xảy ra một cuộc đối đầu ngoài tầm kiểm soát càng lớn”, ông Calabrese nói.

Nới lỏng thế kiểm soát của Iran

Thế đối đầu tại eo biển đã thúc đẩy các kế hoạch dài hạn nhằm tạo ra các tuyến thay thế cho thương mại năng lượng Trung Đông.

Ông Krane từ Viện Baker cho rằng để làm suy yếu đòn bẩy của Iran, các quốc gia cần xây dựng tuyến vận tải đường sắt và đường ống tránh eo biển Hormuz, để có thể đưa dầu ra ngoài vịnh Ba Tư tới bờ biển Đỏ hoặc biển Ả Rập. “Và khi làm được điều đó, Iran sẽ mất đi đòn bẩy mà họ đang có”, ông nói.

Tuy nhiên, các tuyến xuất khẩu thay thế này sẽ cần nhiều năm để phát triển. Iran cũng có thể tiếp tục nâng mức căng thẳng bằng cách phối hợp với lực lượng Houthi tại Yemen để phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb, một tuyến vận tải quan trọng khác.

Ả Rập Xê-út, UAE và Iraq hiện có các tuyến đường ống thay thế đang hoạt động, nhưng ông Krane cho biết công suất của chúng không thể so sánh với tàu chở dầu. Vịnh Ba Tư thường xuất khẩu khoảng 20 triệu thùng/ngày, trong khi các đường ống tối đa chỉ vận chuyển được khoảng một nửa con số đó.

Và đó mới chỉ là dầu; các kênh thay thế còn hạn chế hơn nhiều đối với khí tự nhiên và các sản phẩm phái sinh như phân bón.

Trong ngắn hạn, ông Saleh cho rằng Mỹ có thể tìm cách phá thế đòn bẩy của Iran bằng cách tấn công hạ tầng dân sự bằng không kích, nhưng điều này nhiều khả năng bị coi là tội ác xung đột và dẫn đến phản ứng trả đũa mạnh hơn từ Iran, qua đó làm chao đảo thêm kinh tế toàn cầu.

“Cuộc chiến này sẽ không được giải quyết bằng pháp lý, thậm chí cũng không phải bằng chính trị”, ông Saleh nói. “Có một khoảng trống niềm tin, rất nhiều khó khăn và thù địch giữa hai bên. Điều duy nhất có thể giải quyết vấn đề là thỏa hiệp, và cả hai bên cần nghiêm túc cân nhắc điều đó”.