Trung Quốc đang viết lại quy luật của thị trường dầu mỏ?

Một kho chứa LNG ở Trung Quốc. (Ảnh: AFP)

Dù thế giới đang đối mặt với cú sốc nguồn cung năng lượng lớn nhất từ trước tới nay, dù Trung Quốc phải nhập khẩu 70% lượng dầu tiêu thụ và là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran, tình hình dầu mỏ ở Trung Quốc dường như vẫn ổn.

Mức giảm nhu cầu này không đến từ các biện pháp tiết kiệm nhiên liệu do chính phủ áp đặt, mà từ sự thay đổi nhanh chóng trong hành vi tiêu dùng. Người dân Trung Quốc đang chuyển từ xe chạy xăng sang xe điện và phương tiện công cộng, đồng thời thay các chuyến du lịch quốc tế bằng những điểm đến gần hơn.

Xu hướng này cũng đang xuất hiện ở nhiều nơi khác trên thế giới. Một số lựa chọn như vậy đã tạo ra những thay đổi lâu dài đối với nhu cầu dầu mỏ, ngay cả khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại.

Nói cách khác, thế giới có thể đã chạm tới "đỉnh dầu mỏ" - thời điểm nhu cầu dầu bắt đầu giảm dần và không còn quay lại mức đỉnh trước đây.

Điều gì đang diễn ra ở Trung Quốc?

Trung Quốc tránh được tình trạng thiếu hụt nhiên liệu và phân phối theo định mức như một số nước láng giềng phần lớn nhờ kho dự trữ dầu thô khổng lồ mà chính phủ đã tích lũy từ lâu trước khi xung đột nổ ra.

Nhưng đó chỉ là giải pháp tạm thời. Sự thay đổi quan trọng hơn mang tính lâu dài: Người tiêu dùng Trung Quốc nhìn vào giá xăng ngày càng cao và quyết định chuyển sang xe điện.

Theo Bộ Giao thông Trung Quốc, vào đầu kỳ nghỉ Quốc tế Lao động kéo dài 5 ngày, lượng sạc xe điện trên các tuyến cao tốc tăng 55,6% so với cùng kỳ năm trước. Trong suốt kỳ nghỉ, gần một phần tư số xe lưu thông trên cao tốc là xe điện, tăng 33% so với năm trước.

Trong khi đó, lượng hành khách đi máy bay dịp lễ giảm 5,7%. Tuy nhiên, nguyên nhân chủ yếu là do các chuyến đi quốc tế giảm mạnh. Các chuyến bay nội vùng lại tăng 3,5%, còn lượng khách đi tàu hỏa tăng 4,6%.

Châu Âu cũng đang chứng kiến điều tương tự

Theo JPMorgan, số xe đăng ký mới tại châu Âu đã lên mức cao nhất trong 7 năm, chủ yếu nhờ doanh số xe hybrid.

Xe điện cũng ngày càng dễ tiếp cận hơn vì giá điện tại châu Âu đang giảm, nhờ những khoản đầu tư lớn vào điện gió và điện mặt trời trong suốt thập niên qua.

Tuy nhiên, điều này không diễn ra ở khắp mọi nơi. Tại Mỹ, doanh số xe điện không tăng đáng kể sau khi các nghị sĩ Cộng hòa, với sự ủng hộ của Tổng thống Donald Trump, bãi bỏ các ưu đãi của chính phủ dành cho người mua xe điện.

Dẫu vậy, theo Natasha Kaneva, Trưởng bộ phận chiến lược hàng hóa của JPMorgan, việc tiêu thụ dầu giảm vĩnh viễn, dù chỉ ở một số lĩnh vực của hai nền kinh tế lớn, cũng có thể làm nhu cầu dầu giảm đủ mạnh để không bao giờ phục hồi hoàn toàn.

Bà nói: "Lịch sử cho thấy các cú sốc dầu mỏ trước đây thường để lại sự sụt giảm lâu dài trong nhu cầu xăng dầu, và lần này có thể cũng không ngoại lệ".

Bài học từ năm 1973

Thế giới đã thích nghi với cuộc khủng hoảng dầu mỏ Iran trước đó - lệnh cấm vận dầu năm 1973 - theo những cách sâu rộng và lâu dài.

Các nước đã cùng thành lập International Energy Agency (IEA) để phối hợp và giám sát việc giảm phụ thuộc vào dầu mỏ. Trong thập niên đó, số nhà máy điện hạt nhân tăng mạnh, giao thông công cộng phát triển và các tiêu chuẩn mới về hiệu suất nhiên liệu của xe cộ cũng như cách nhiệt nhà ở được áp dụng.

Mỹ và nhiều nước khác xây dựng kho dự trữ dầu chiến lược. Quốc hội Mỹ thành lập Bộ Năng lượng và giảm giới hạn tốc độ toàn quốc xuống còn 55 dặm/giờ.

Những năm 1970 chứng kiến mức giảm nhu cầu nhiên liệu hóa thạch lớn nhất trong lịch sử Mỹ.

Jason Bordoff, Giám đốc sáng lập Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, cho biết: "Đó là một cú sốc tập thể đối với nước Mỹ, khiến các nhà hoạch định chính sách quyết tâm giảm vai trò của dầu mỏ".

Các cuộc khủng hoảng khác cũng để lại những thay đổi lâu dài. Chẳng hạn, đại dịch đã khiến làm việc từ xa trở nên phổ biến, làm giảm vĩnh viễn số người đi làm hằng ngày và nhu cầu văn phòng.

Tương tự, sau khi Nga tấn công Ukraine năm 2022, Liên minh châu Âu đã ban hành các quy định giúp giảm mạnh sự phụ thuộc vào khí đốt tự nhiên và chuyển sang năng lượng tái tạo.

Nhu cầu dầu có thể giảm như thế nào?

Xung đột ở Iran đã làm giảm đáng kể nhu cầu dầu toàn cầu: Tháng 3: Giảm 2,8 triệu thùng/ngày. Tháng 4: Giảm 4,3 triệu thùng/ngày. Tháng 5: Giảm 5,6 triệu thùng/ngày.

Mức giảm này vẫn chưa bằng thời kỳ đại dịch, khi nhu cầu giảm 10 triệu thùng/ngày. Nhưng đang tiến gần tới mức đó. Phần lớn nhu cầu sẽ quay trở lại, nhưng không phải tất cả.

IEA dự báo đến cuối năm, nhu cầu dầu và các sản phẩm dầu tinh chế sẽ thấp hơn trung bình 418.000 thùng/ngày.

Theo JPMorgan, trong số 180.000 thùng xăng mỗi ngày đã biến mất khỏi thị trường Trung Quốc, 70% sẽ không bao giờ quay trở lại.

"Một khi người tiêu dùng chuyển sang xe điện, sự thay đổi đó thường mang tính lâu dài", bà Natasha Kaneva nói.

Hiện chưa rõ khi nào eo biển Hormuz sẽ mở lại. Việc đóng cửa càng kéo dài thì càng nhiều thay đổi sẽ trở thành vĩnh viễn.

Joe Brusuelas, Kinh tế trưởng của RSM US, nhận định: "Những cú sốc nguồn cung và các cuộc chiến trong quá khứ đã để lại những bài học mà các hộ gia đình và doanh nghiệp sẽ không sớm quên. Chúng ta đang thích nghi với điều đó ngay lúc này".

Vì sao nhu cầu có thể phục hồi?

Dù vậy, không nên đánh giá thấp nhu cầu dầu của thế giới. Các nhà máy, nhà máy điện, ngành khai thác nhựa... đều cần dầu thô. Dầu mỏ sẽ không biến mất.

Alan Gelder, phụ trách nghiên cứu thị trường dầu mỏ, hóa chất và lọc dầu tại Wood Mackenzie, cho biết nhu cầu dầu ít co giãn trong ngắn hạn. Khi eo biển mở cửa trở lại, phần lớn thiết bị đang sử dụng dầu sẽ không thay đổi và vẫn cần nhiên liệu hóa thạch để hoạt động.

Ngoài ra, một phần mức giảm nhu cầu lâu dài sẽ được bù đắp trong vài năm tới khi các quốc gia bổ sung lại kho dự trữ dầu chiến lược sau khi eo biển mở cửa. Theo Dan Pickering, nhà sáng lập và Giám đốc đầu tư của Pickering Energy Partners, yếu tố này sẽ làm tăng thêm hơn 1 triệu thùng nhu cầu dầu mỗi ngày từ nay đến năm 2028.

Có thể phải sau đó, thậm chí sang thập niên tới, những thay đổi trong hành vi tiêu dùng mới thể hiện rõ trong dữ liệu thị trường dầu mỏ.

Nhưng nếu những thay đổi đó thực sự mang tính lâu dài, cuối cùng chúng cũng sẽ được phản ánh trong nền kinh tế.

Vụ nổ mỏ than ở Trung Quốc cho thấy điều gì?

Trung Quốc xây “pháo đài năng lượng” trước áp lực từ Mỹ

Vì sao Trung Quốc thay dầu Trung Đông bằng than đá Tân Cương?

Trung Quốc cho phép giảm công suất lọc dầu

"Vũ khí thầm lặng" của Trung Quốc trước khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu