Vì sao Trung Quốc thay dầu Trung Đông bằng than đá Tân Cương?

Cục diện Trung Đông đã mở ra cho Trung Quốc một cơ hội chiến lược để chuyển hướng sang hệ thống công nghiệp dựa trên than đá. (Ảnh: AFP)

Trong phần lớn thế kỷ qua, dầu mỏ - gần 60% tập trung tại vùng vịnh Ba Tư - là trụ cột không thể thay thế của sự phát triển công nghiệp và kinh tế toàn cầu, đặc biệt trong lĩnh vực vận tải và hóa dầu.

Tuy nhiên, cuộc chiến nhằm vào Iran do Mỹ và Israel phát động trong năm nay đã làm nền tảng này rung chuyển sâu sắc. Sự thay đổi địa chính trị đó đã mở ra cho Trung Quốc một cơ hội chiến lược để chuyển hướng sang hệ thống công nghiệp dựa trên than đá.

Được hậu thuẫn bởi trữ lượng khổng lồ cùng hàng chục năm đột phá trong kỹ thuật hóa học và công nghệ ứng dụng, ngành hóa chất than của Trung Quốc đang sẵn sàng tạo ra ảnh hưởng mang tính chuyển đổi trên quy mô toàn cầu.

Hóa chất than với vai trò là lựa chọn chiến lược thay thế hóa dầu truyền thống bắt nguồn từ khoảng thời gian Thế chiến II. Tuy nhiên, các chuyên gia công nghiệp cho biết Trung Quốc hiện vẫn là một trong số rất ít quốc gia còn đặt cược mạnh vào hướng công nghệ này.

“Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc là quốc gia duy nhất trên thế giới duy trì đầu tư cả vào nghiên cứu lẫn mở rộng công suất công nghiệp trong lĩnh vực hóa chất than”, Kevin Tu, Giám đốc điều hành Agora Energy China - tổ chức nghiên cứu năng lượng và khí hậu có trụ sở tại Bắc Kinh - cho biết.

Sau hàng chục năm liên tục đầu tư cho nghiên cứu phát triển và mở rộng công nghiệp quy mô lớn, Trung Quốc đã vươn lên trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu về hóa chất than, thống trị cả về quy mô lẫn trình độ công nghệ.

Bố cục năng lượng chiến lược này đã mang lại cho nước này một lớp đệm bất ngờ trước các cú sốc từ bên ngoài, đồng thời tạo ra ảnh hưởng toàn cầu - đặc biệt trong bối cảnh xung đột Mỹ - Israel với Iran đe dọa nguồn cung dầu mỏ và hóa dầu quốc tế.

Cuối tháng 3, một đoàn tàu hàng chở polyvinyl chloride (PVC) - loại nhựa tổng hợp được khai thác nhiều thứ ba thế giới - lần đầu tiên rời ga tại trung tâm năng lượng Chuẩn Đông.

Đơn vị khai thác lô hàng này, Công ty Hóa chất Tân Cương Nghi Hóa, nằm ngay phía bắc Ngũ Thải Loan. Sử dụng than làm nguyên liệu chính, công ty khai thác các hóa chất thiết yếu như urê, melamine và PVC. Trước đây, sản phẩm của họ chủ yếu được tiêu thụ tại miền đông và miền nam Trung Quốc, nhưng năm nay đã trở thành “mặt hàng được săn đón mới” trên thị trường quốc tế, khi chiến sự Iran làm bất ổn nguồn cung dầu khí và đẩy giá tăng vọt.

Urê - loại phân đạm được sử dụng rộng rãi nhất thế giới - là một ví dụ khác cho thấy cách tiếp cận dựa trên than của Trung Quốc đang giúp nước này chống chọi với khủng hoảng Trung Đông. Trong khi chiến sự đẩy giá urê toàn cầu tăng 30-40%, lên khoảng 700 USD mỗi tấn, nguồn cung và giá cả tại Trung Quốc vẫn duy trì ổn định, phần lớn nhờ hoạch định chính sách dài hạn.

Trong khi các nước xuất khẩu lớn khác như Nga, Qatar và Ả Rập Xê-út dựa vào dầu mỏ và khí tự nhiên để khai thác urê, thì Trung Quốc - quốc gia giàu than đá - đã phát triển một hệ thống thay thế hiện hiện chiếm khoảng 80% công suất khai thác của nước này. Theo các nhà phân tích trong ngành, điều này giúp Trung Quốc duy trì xuất khẩu khoảng 5 triệu tấn urê mỗi năm, cung cấp cho các nền kinh tế nông nghiệp lớn như Ấn Độ và Brazil.

Đến cuối năm 2025, tăng trưởng sản lượng than nguyên khai của Tân Cương đã đứng đầu trong các tỉnh khai thác than lớn của Trung Quốc suốt bốn năm liên tiếp. Một phần than được vận chuyển trực tiếp tới các khu vực khác của Trung Quốc, nhưng phần lớn được sử dụng tại chỗ để phát điện hoặc khai thác hóa chất.

Chính quyền địa phương đang đẩy mạnh phát triển ngành công nghiệp hóa chất than hiện đại, thúc đẩy việc sử dụng than sạch và hiệu quả hơn.

Ngày 20/3, dự án than chuyển hóa thành ethylene glycol lớn nhất thế giới đã được khởi công tại địa khu Thổ Lỗ Phiên ở phía đông Tân Cương. Truyền thông nhà nước cho biết dự án dự kiến khai thác 2,4 triệu tấn ethylene glycol mỗi năm.

Ethylene glycol - một loại cồn độc hại - được dùng làm chất chống đông công nghiệp cho xe cộ và máy bay, đồng thời là nguyên liệu khai thác nhựa.

Theo hãng thông tấn nhà nước Tân Hoa Xã, nhà máy này sẽ khai thác ethanol từ than cùng nhiều hóa chất giá trị cao khác như sản phẩm phụ, đồng thời được trang bị công nghệ kết hợp điện xanh và thu giữ, lưu trữ carbon. Dự án dự kiến hoàn thành vào năm 2028.

Cũng trong tháng 3, Khu phát triển Chuẩn Đông thông báo đang thúc đẩy nhanh một dự án chuyển than thành olefin với công suất 1,6 triệu tấn mỗi năm, tổng vốn đầu tư gần 40 tỷ nhân dân tệ (5,9 tỷ USD).

Cùng lúc đó, trung tâm năng lượng này cũng tăng tốc triển khai ba dự án chuyển than thành khí đốt, mỗi dự án có công suất 2 tỷ m3 (70,6 tỷ feet khối) mỗi năm.

Sau khi hoàn thành, Tân Cương sẽ trở thành trung tâm khai thác khí từ than lớn nhất Trung Quốc, với nhiên liệu được dẫn qua đường ống để cung cấp năng lượng cho các đô thị phát triển ở miền đông nước này.

Tại Hami - thành phố cấp địa khu ở phía đông Tân Cương - một dự án đầu tiên trên thế giới ứng dụng công nghệ chuyển than trực tiếp thành nhiên liệu lỏng tiên tiến nhất hiện nay đang được xây dựng. Cả công nghệ hóa lỏng than trực tiếp và gián tiếp đều chuyển đổi than thành nhiên liệu lỏng, sau đó có thể tinh chế thành xăng, dầu diesel và các hydrocarbon khác.

Giai đoạn đầu của dự án gồm mỏ than cùng các cơ sở chuyển than thành dầu và phát điện gió - mặt trời. Giai đoạn hai sẽ bao gồm khai thác paraxylene dùng trong ngành dệt may cùng nhiều hóa chất khác.

Dự án Hami được phát triển dựa trên thành công của một dự án tương tự tại Khu tự trị Nội Mông ở miền bắc Trung Quốc. Năm 2008, nhà máy thương mại hóa lỏng than với công suất triệu tấn đầu tiên trên thế giới đã đi vào hoạt động tại Ordos, Nội Mông. So với Ordos, dự án Hami đạt hiệu quả cao hơn, tiêu thụ ít năng lượng hơn và cải thiện độ tin cậy vận hành.

“Ngành công nghiệp hóa chất than của Trung Quốc đang dẫn đầu thế giới cả về quy mô lẫn trình độ công nghệ”, Wang Xiujiang, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Công nghiệp Dầu khí và Hóa chất Trung Quốc - tổ chức phi lợi nhuận quốc gia có trụ sở tại Bắc Kinh - cho biết trong một cuộc phỏng vấn.

Do lo ngại về an ninh năng lượng sau các cú sốc dầu mỏ toàn cầu, Trung Quốc thời kỳ hậu cải cách đã tìm cách giảm phụ thuộc vào dầu bằng cách tiên phong khai thác olefin từ than - chiến lược mà một số quốc gia khác cũng theo đuổi. Được ví như “hạt ngũ cốc công nghiệp”, olefin là nguyên liệu đầu vào quan trọng để khai thác hàng chục nghìn sản phẩm, gồm nhựa, sợi tổng hợp và cao su.

Trong khi công nghệ tổng hợp methanol từ than đã tương đối hoàn thiện vào thập niên 1980, thì bước tiếp theo - chuyển methanol thành olefin - vẫn là thách thức đối với thế giới. Khi đó, hai nhóm nghiên cứu tại Viện Vật lý Hóa học Đại Liên thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) được giao phối hợp phát triển công nghệ này.

Sau nhiều năm đạt tiến bộ khoa học bất chấp khó khăn kinh tế, nhóm nghiên cứu ở Đại Liên cuối cùng đã hợp tác với Tập đoàn Shenhua - doanh nghiệp khai khoáng và năng lượng nhà nước - để xây dựng dự án quy mô triệu tấn tại Bao Đầu, Nội Mông vào đầu những năm 2000. Đây là dự án trình diễn chuyển than thành olefin quy mô công nghiệp đầu tiên trên thế giới và chính thức vận hành thương mại vào năm 2011.

Năm 2025, dự án chuyển than thành olefin lớn nhất thế giới đã vận hành toàn bộ tại Ordos, sử dụng công nghệ DMTO thế hệ ba để khai thác hơn 3 triệu tấn olefin mỗi năm. Dự án áp dụng các quy trình khí hóa than, tinh chế và tổng hợp methanol để tạo ra olefin, sau đó tiếp tục chế biến thành nhiều sản phẩm như đồ nhựa, hành lý, quần áo cho tới vật liệu hàng không vũ trụ.

Theo báo cáo tháng 1 của China Science Daily - cơ quan báo chí nhà nước - Bắc Kinh đã phê duyệt tổng cộng 36 dự án DMTO trên toàn quốc. Trong số này, 20 dự án đã đi vào hoạt động, với tổng công suất hàng năm vượt 24 triệu tấn tại các khu vực giàu than như Thiểm Tây và Nội Mông.

“Công nghệ này đã dẫn dắt và hỗ trợ sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp chuyển than thành olefin của Trung Quốc. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc giảm bớt tình trạng thiếu hụt nguồn cung dầu mỏ, bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì hoạt động ổn định của chuỗi công nghiệp hóa dầu”, Liu Zhongmin - nhà khoa học dẫn dắt quá trình đổi mới và là giám đốc Viện Đại Liên - nói với China Science Daily.

“So với việc sử dụng than truyền thống như đốt cháy trực tiếp, công nghệ này giúp giảm khoảng một nửa lượng phát thải carbon dioxide”, Liu - đồng thời là viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Trung Quốc - cho biết.

Bắc Kinh có đầy đủ lý do để hậu thuẫn các ngành công nghiệp dựa trên than đá. Như ông Kevin Tu tại Agora Energy nhận định: “Mức độ phụ thuộc của Trung Quốc vào nhập khẩu dầu thô vượt 70%, trong khi phụ thuộc vào nhập khẩu khí tự nhiên khoảng 40%. Trong bối cảnh đó, biến động thị trường bên ngoài và những bất ổn địa chính trị đương nhiên càng làm nổi bật tầm quan trọng của an ninh năng lượng”. Tuy vậy, ông Tu cũng nhấn mạnh rằng không cần quá lo ngại, bởi Bắc Kinh đã theo đuổi chiến lược dài hạn và đa chiều nhằm củng cố khả năng chống chịu về năng lượng.

“Trung Quốc đang theo đuổi một danh mục giải pháp toàn diện, bao gồm mở rộng dự trữ dầu mỏ chiến lược, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tăng sản lượng dầu khí trong nước, đẩy nhanh điện khí hóa giao thông và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng”, ông nói. “Sự phát triển của ngành công nghiệp hóa chất than cần được nhìn nhận như một phần trong chiến lược tổng thể đó”, ông lưu ý.

Ông Tu cũng cảnh báo về nguy cơ mở rộng công nghiệp thiếu kiểm soát, nhấn mạnh cần cân bằng giữa mục tiêu phát triển với các giới hạn về môi trường và tài nguyên. “Sự phát triển tương lai của ngành cần tính đầy đủ các yếu tố như nguồn nước, phát thải carbon và hiệu quả tổng thể của hệ thống”, ông nói.

Trên thực tế, theo Wang Xiujiang - chuyên gia thuộc Liên đoàn Công nghiệp Dầu khí và Hóa chất Trung Quốc, một tổ chức ngành nghề - sản lượng dựa trên than hiện vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn con đường hóa dầu tại Trung Quốc. Ông cho biết ngành chuyển than thành dầu của Trung Quốc hiện chỉ chiếm dưới 5% sản lượng quốc gia, trong khi khai thác olefin từ than cung cấp chưa đến một phần năm tổng nhu cầu olefin của cả nước. Vì vậy, các loại hóa chất này vẫn phải phụ thuộc một phần vào nhập khẩu.

Ông Wang cũng chia sẻ quan điểm tương tự Tu, nhấn mạnh rằng dù ngành hóa chất than hiện đại của Trung Quốc đã đạt tiến bộ đáng kể, nhưng những thách thức then chốt liên quan tới nước, môi trường, công nghệ và tiêu chuẩn vẫn không thể xem nhẹ.

“Nghịch lý” trong ngành than đá ở Trung Quốc

Châu Á và làn sóng quay lại với than đá

Trung Quốc thúc đẩy năng lượng tái tạo, Mỹ vẫn dựa vào than đá