7 “trụ cột” định hình trật tự năng lượng mới

Để hiểu trật tự năng lượng mới, không thể bỏ qua nhận định của ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) từ năm 2015. Dưới sự lãnh đạo của ông, IEA mở rộng trọng tâm từ an ninh dầu mỏ sau khủng hoảng năm 1973 sang cả năng lượng phát thải và không phát thải carbon, qua đó làm mới vai trò của tổ chức này.

Quan điểm gắn với yếu tố chính trị khiến ông và IEA đối mặt nhiều ý kiến trái chiều. Thay vì tranh luận, ông dựa trên dữ liệu cho thấy trật tự thị trường ổn định cuối thế kỷ XX đang rạn nứt trong bối cảnh bất định toàn cầu gia tăng. Từ đó, ông đề xuất 7 “trụ cột” được xem là những điểm tương đối chắc chắn, giúp định hướng trước biến động. Nhiều chuyên gia cho rằng những luận điểm này là cần thiết. Dưới đây là phần tóm lược kèm một số bình luận.

Thế giới đã bước vào kỷ nguyên của điện

Ông Fatih Birol khẳng định chúng ta đang sống trong “Kỷ nguyên Điện”. Trong hơn một thế kỷ, lịch sử năng lượng gắn với việc đốt than, dầu và khí. Dù các nguồn này vẫn giữ vai trò lớn, năng lượng không phát thải carbon đang tăng trưởng nhanh và điện ngày càng trở thành trung tâm của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Đây không chỉ là thay đổi nhiên liệu mà là chuyển đổi mang tính cấu trúc. Từ năm 2000, điện giữ vị trí nền tảng trong những lĩnh vực năng động nhất của kinh tế thế giới. Trí tuệ nhân tạo (AI), truyền thông số, công nghệ cao và trung tâm dữ liệu đều dựa vào điện. Riêng năm 2025, đầu tư toàn cầu cho trung tâm dữ liệu dự kiến dự báo đạt 580 tỉ USD, vượt mức 540 tỉ USD chi cho nguồn cung dầu toàn cầu.

Việt Nam là một trong những quốc gia có nhu cầu năng lượng tăng vọt do sự phát triển kinh tế nhanh chóng (trong ảnh, một người đàn ông đang chụp ảnh cầu Thủ Thiêm 2 bắc qua sông Sài Gòn, TP HCM, ngày 6/3/2025)

Nhu cầu điện tăng mạnh tại châu Á, đặc biệt ở Trung Quốc, Ấn Độ và Đông Nam Á, nơi công nghiệp mở rộng và điều hòa không khí phổ biến hơn với khoảng 85%. Theo IEA, tỷ trọng điện trong tiêu thụ năng lượng cuối cùng của Trung Quốc tiến gần 30% đã vượt xa Mỹ (22%) và EU (21%), phản ánh tốc độ điện hóa nhanh và quy mô phát triển nguồn điện không phát thải.

Trên toàn cầu, điện cũng đang thâm nhập những lĩnh vực từng do nhiên liệu hóa thạch chi phối: giao thông, sưởi ấm, công nghiệp, nông nghiệp, xử lý nước và cả quốc phòng. Điều này làm thay đổi khái niệm an ninh năng lượng. Nếu thế kỷ XX là bảo vệ tàu chở dầu tại các điểm nghẽn hàng hải, thì Kỷ nguyên Điện là lưới điện ổn định, an ninh mạng vững chắc và nguồn cung kim loại thiết yếu. Một thế giới vận hành bằng điện cần nguồn cung luôn sẵn sàng và đáng tin cậy; đó vừa là điểm mạnh, vừa là một điểm dễ bị tổn thương.

Năng lượng tái tạo sẽ tiếp tục tăng trưởng

Bất chấp trở lực chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và lãi suất cao, đà tăng của năng lượng tái tạo vẫn khó đảo ngược. Trên toàn bộ phổ địa chính trị, thủy điện, điện gió, điện mặt trời và địa nhiệt đang đáp ứng phần lớn nhu cầu điện mới. Ông Fatih Birol đặc biệt nhấn mạnh điện mặt trời, cho rằng tốc độ triển khai đã vượt xa nhiều dự báo trước đây.

Tuy nhiên, điện mặt trời không tránh khỏi giới hạn. Tính gián đoạn khiến hệ thống phải bổ sung nguồn dự phòng, lưu trữ hoặc nhập khẩu điện, làm chi phí tăng đáng kể. Tuổi thọ công nghệ hiện nay (khoảng 25-30 năm) cũng ngắn hơn so với thủy điện hay điện hạt nhân (50-80 năm). Vì vậy, nhận định rằng tăng trưởng chủ yếu dựa trên “logic kinh tế cứng rắn” cần được nhìn trong bối cảnh đầy đủ hơn. Mặt khác, ngoài yếu tố kinh tế, một lý do quan trọng khác để phát triển năng lượng tái tạo là an ninh năng lượng. Trường hợp của Trung Quốc - nhà sản xuất và xuất khẩu lớn nhất thế giới về công nghệ điện mặt trời và điện gió - gắn liền với mối lo về nhập khẩu năng lượng và tầm quan trọng trong nước của các ngành liên quan.

Nhà máy Điện hạt nhân Olkiluoto trên đảo Eurajoki, phía Tây Phần Lan

Dù vậy, danh mục tái tạo đang đa dạng nhanh chóng. Địa nhiệt thế hệ mới, với những bước tiến công nghệ và dòng vốn đầu tư gần đây, mở ra khả năng cung cấp điện ổn định, có thể điều độ và mở rộng ra ngoài các khu vực có nguồn nhiệt gần bề mặt. Khi các công nghệ này trưởng thành, chúng không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn nâng cao mức độ tự chủ năng lượng của nhiều quốc gia.

Điện hạt nhân đang trở lại một cách cần thiết

Một thực tế nổi bật của kỷ nguyên năng lượng mới là sự hồi sinh ủng hộ điện hạt nhân. Ông Fatih Birol từng gọi thập niên 2010 là “thập niên bị bỏ lỡ”, dù Nga và Trung Quốc vẫn xây dựng lò phản ứng tiên tiến. Hiện nay, điện hạt nhân trở lại mạnh mẽ trong chương trình nghị sự toàn cầu, được thúc đẩy bởi hai ưu tiên song song: an ninh năng lượng và mục tiêu khí hậu.

Năm vừa qua, sản lượng điện hạt nhân đạt mức kỷ lục. Đầu năm 2026, có 74 lò phản ứng đang được xây dựng - cao nhất trong 40 năm. Không chỉ các quốc gia hạt nhân lâu đời như Trung Quốc, Hàn Quốc, nhiều nước mới như Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Bangladesh cũng tham gia. Tại châu Âu, xu hướng loại bỏ dần hạt nhân đã chững lại hoặc đảo chiều; Phần Lan, Thụy Điển, Anh và Hà Lan đều đang xây dựng hoặc lên kế hoạch bổ sung lò phản ứng mới.

Tại Mỹ, làn sóng này chưa thực sự bứt phá nhưng có dấu hiệu thay đổi, khi các tập đoàn công nghệ lớn nổi lên như một lực đẩy quan trọng. Nhu cầu điện 24/7 cho trung tâm dữ liệu và AI khiến điện hạt nhân - từ lò truyền thống đến lò mô-đun nhỏ (SMR) - trở thành lựa chọn khả thi để cung cấp nguồn điện ổn định, không phát thải và quy mô lớn.

Sự trở lại của điện hạt nhân cho thấy tính thực tế đã thắng thế trước ý thức hệ. Trong một thế giới mật độ năng lượng cao, tuổi thọ dài và công nghệ ngày càng tiến bộ khiến điện hạt nhân trở thành một tài sản chiến lược hấp dẫn. Giống như năng lượng tái tạo, điện hạt nhân là nguồn không phát thải carbon và cũng góp phần tăng cường an ninh năng lượng.

Rủi ro an ninh năng lượng đang gia tăng

Nếu thế kỷ XX gắn với rủi ro nguồn cung dầu mỏ, thì thế kỷ XXI chứng kiến rủi ro trải rộng và phức tạp hơn. Xung đột Trung Đông, phá hoại hạ tầng hay biến động giá chưa biến mất, mà còn chồng lên những điểm yếu mới nảy sinh từ chuyển dịch năng lượng và biến đổi khí hậu.

Điểm then chốt hiện nay là an ninh các khoáng sản quan trọng. Việc chuyển từ hệ thống “ngốn nhiên liệu” sang “ngốn vật liệu” tạo ra các nút thắt mới. Lithium, cobalt, nickel và đất hiếm trở thành đầu vào thiết yếu cho pin, turbine và động cơ điện. Chuỗi cung ứng các khoáng sản này tập trung hơn nhiều so với dầu mỏ trước đây. Trung Quốc kiểm soát khâu tinh luyện của 19 trong số 20 loại khoáng sản chiến lược. Điều này tạo ra “điểm lỗi” duy nhất cho quá trình chuyển dịch và Bắc Kinh đã khai thác điểm yếu đó thông qua kiểm soát xuất khẩu và hạn chế thương mại.

Cuộc chiến ở Ukraine cho thấy những rủi ro đối với cơ sở hạ tầng điện (trong ảnh, lính cứu hỏa đang nỗ lực dập tắt đám cháy tại một nhà máy điện bị trúng tên lửa Nga vào ngày 10/10/2025 tại Kyiv, Ukraine)

Song song đó, “an ninh điện” trở thành vấn đề sống còn. Các vụ mất điện diện rộng tại Tây Ban Nha, Chile, Pakistan, Nigeria và Trung Quốc cho thấy lưới điện dễ tổn thương trước thời tiết cực đoan và áp lực tích hợp nguồn tái tạo biến động. Biến đổi khí hậu làm gia tăng rủi ro, khi nắng nóng làm tê liệt nhà máy điện và hạn hán làm cạn kiệt hồ thủy điện.

Hơn nữa, khi hệ thống năng lượng ngày càng số hóa, nguy cơ tấn công mạng cũng mở rộng. Xung đột ở Ukraine cho thấy rõ lưới điện có thể trở thành mục tiêu hàng đầu. Điều này cũng đúng với những đối thủ chưa bước vào xung đột vũ trang trực tiếp, như Nga và châu Âu hay Mỹ và Trung Quốc, nhưng vẫn liên tục tiến hành các cuộc tấn công mạng lẫn nhau.

Nhà nước đang giành lại vai trò từ thị trường

Với tư cách một nhà kinh tế, ông Fatih Birol nhấn mạnh rằng kỷ nguyên của các thị trường năng lượng mở, vận hành theo cung - cầu, đạt đỉnh vào thập niên 1990 và 2000, về cơ bản đã kết thúc. Thay vào đó là giai đoạn của “chủ nghĩa trọng thương vì an ninh”, nơi các nhà nước can thiệp mạnh mẽ để định hình kết cục năng lượng. Như ông Birol nói, các nguồn và công nghệ năng lượng giờ đây được nhìn nhận trên toàn cầu như một trụ cột của an ninh quốc gia.

Sự trở lại của vai trò nhà nước thể hiện ở khắp nơi. Tại Mỹ, Đạo luật Giảm lạm phát (2022) là sự can thiệp lớn nhất của chính phủ trong nhiều thế hệ, rót hàng tỉ USD cho các công nghệ không carbon trong nước. Ở châu Âu và châu Á, các chính phủ cũng trợ cấp chuỗi cung ứng để giảm phụ thuộc vào các đối thủ địa chính trị, đặc biệt là Trung Quốc.

Dòng chảy năng lượng không còn chỉ được quyết định bởi giá cả và khoảng cách địa lý, mà bởi cấu trúc liên minh và các cam kết an ninh. Đàm phán giữa chính phủ với chính phủ, các chế độ trừng phạt và chiến lược “friend-shoring” nay trở thành cơ chế chính của thương mại năng lượng. Trong bối cảnh này, nhà nước không chỉ là cơ quan quản lý mà là một “tay chơi” trung tâm, điều hướng vốn, bảo lãnh rủi ro và chọn người thắng trong cuộc đua giành ưu thế công nghệ.

“Thị trường của người mua” - dư thừa nhưng vẫn rủi ro

Không nên nghĩ rằng quá trình chuyển dịch năng lượng đang diễn ra trọn vẹn. Thực tế, một nghịch lý về sự dư thừa đã xuất hiện trong lĩnh vực nhiên liệu hóa thạch, đẩy thị trường sang trạng thái “người mua có lợi thế”. Với dầu mỏ, nguồn cung dồi dào từ các nhà khai thác ngoài OPEC - đặc biệt ở châu Mỹ như Mỹ, Canada, Guyana, Brazil và có thể trong trung hạn là Venezuela - đang tạo áp lực giảm giá, bất chấp xung đột ở Trung Đông. Trong khi đó, thị trường khí tự nhiên có thể sớm đối mặt với tình trạng dư cung. Làn sóng các dự án xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), chủ yếu ở Qatar và Mỹ nhiều khả năng sẽ vượt tốc độ tăng trưởng nhu cầu toàn cầu.

Tuy nhiên, khí tự nhiên vẫn giữ nhu cầu mạnh. Nó giúp giảm ô nhiễm không khí ở các đô thị đang phát triển và thường được dùng để bù đắp cho điện gió, điện mặt trời khi nguồn tái tạo biến động. Nhu cầu này làm giảm phần nào áp lực dư cung đối với LNG.

Sự dư thừa cũng xuất hiện ở các công nghệ năng lượng không carbon như pin và tấm pin mặt trời. Năng lực sản xuất toàn cầu tăng nhanh vượt quá tốc độ triển khai thực tế, khiến giá hạ đáng kể và mang lại lợi thế cho các nước nhập khẩu. Tuy nhiên, giá thấp kéo dài có thể khiến nhà hoạch định chủ quan, giảm đầu tư cho nguồn cung tương lai. Điều này - nếu không được điều chỉnh bởi dự trữ chiến lược và phát triển hạ tầng - có thể dẫn tới thiếu hụt mới và tăng giá vào cuối thập niên.

Sự thay đổi về lực lượng dẫn dắt xu hướng toàn cầu

Cuối cùng, trọng tâm của hệ thống năng lượng toàn cầu đang dịch chuyển. Trong hai thập niên qua, câu chuyện tăng trưởng năng lượng chủ yếu gắn với Trung Quốc. Từ năm 2010, riêng Trung Quốc chiếm hơn một nửa mức tăng nhu cầu dầu, khí và điện toàn cầu. Nhưng hiện nay, kinh tế Trung Quốc đang trưởng thành hơn và quỹ đạo năng lượng dần ổn định.

Các cánh tay robot điện đang hoạt động trên dây chuyền lắp ráp xe điện tại Trung Quốc

Vai trò dẫn dắt đang được chuyển sang nhóm các nền kinh tế mới nổi. Ấn Độ, với quá trình công nghiệp hóa nhanh và tầng lớp trung lưu mở rộng, được dự báo sẽ trở thành nguồn tăng trưởng nhu cầu năng lượng lớn nhất. Cùng với đó là các nền kinh tế năng động ở Đông Nam Á, Trung Đông, Mỹ Latin và châu Phi. Những “tay chơi lớn mới” ngày càng định hình động lực thị trường, từ nhu cầu than và dầu đến triển khai điện mặt trời và lưu trữ năng lượng.

Sự dịch chuyển này làm bản đồ địa chính trị phức tạp hơn. Theo ông Birol, các nhà ngoại giao năng lượng trong tương lai không chỉ gặp nhau ở Riyadh, Brussels hay Washington D.C., mà ngày càng nhiều ở New Delhi, Jakarta và Brasilia. Những quốc gia này - cùng với Trung Quốc - sẽ quyết định tốc độ chuyển dịch khí hậu toàn cầu và tương lai của thị trường nhiên liệu hóa thạch. Dù không nước nào đơn lẻ có thể lặp lại quy mô của Trung Quốc trong quá khứ, sức nặng tập thể của họ tạo ra một thực tế đa cực mới trong quản trị năng lượng.

Kết luận: Thực tế vẫn là điều cốt lõi

“Cơn bão bất định” của ngành năng lượng hiện nay không nên bị hiểu là hỗn loạn. Dưới bề mặt, vẫn tồn tại những thực tế có thể nhận diện - thông điệp mà ông Fatih Birol muốn nhấn mạnh. Danh sách của ông không thể gọi là đầy đủ, nhưng đủ để giúp nhìn rõ phạm vi những thay đổi đang diễn ra. Nếu bổ sung thêm một “điều chắc chắn” cuối cùng, thì đó là: Trong kỷ nguyên năng lượng mới, không có gì đứng yên, kể cả tiến bộ công nghệ trong mọi lĩnh vực khai thác năng lượng, từ pin mặt trời, khoan địa nhiệt đến dầu khí.

Theo ông, xây dựng chiến lược dựa trên thực tế sẽ có vị thế tốt hơn để tạo ra hệ thống năng lượng bền vững cho tương lai, đồng thời bảo đảm độ tin cậy ở hiện tại. Quá trình điện hóa, sức bền của năng lượng tái tạo, sự trở lại của điện hạt nhân, bản chất thật của rủi ro năng lượng, những thay đổi của thị trường toàn cầu và nhu cầu đầu tư R&D liên tục là những xu hướng sẽ còn tồn tại.

Dù không nêu trực tiếp trong các điểm đã bàn, ông Birol cũng khẳng định rằng cách tiếp cận giáo điều không phù hợp với lĩnh vực này. Với chính phủ, doanh nghiệp và nhà đầu tư, mối nguy hiện nay không nằm ở sự bất định, mà ở việc tìm kiếm những giải pháp quá đơn giản và sự tê liệt khi những giải pháp đó tất yếu thất bại.