APEC trước bài toán mới: Chuyển dịch năng lượng gắn với khả năng thích ứng

An ninh và khả năng chống chịu năng lượng sẽ là chủ đề chính tại Hội nghị các nhà lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33. (Ảnh minh họa)

Hội nghị các nhà lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33, với chủ đề “Xây dựng cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương cùng thịnh vượng” tổ chức tại Thâm Quyến, Trung Quốc, ngày 18-19/11/2026, sẽ quy tụ lãnh đạo 21 nền kinh tế thành viên trong bối cảnh kinh tế, công nghệ và địa chính trị đầy bất định.

Một vấn đề ngày càng cấp thiết là an ninh và khả năng chống chịu năng lượng. Khu vực có nền kinh tế năng động hàng đầu thế giới nhưng vẫn phụ thuộc vào nguồn năng lượng ổn định, giá hợp lý, bền vững và có khả năng chống gián đoạn. Xung đột địa chính trị, thị trường biến động, chuỗi cung ứng mong manh, thời tiết cực đoan, nhu cầu điện tăng và quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo đang đặt ra câu hỏi: Làm sao thúc đẩy chuyển dịch năng lượng mà không đánh đổi an ninh năng lượng?

Đây cũng là trọng tâm của Diễn đàn Think Tank Năng lượng APEC 2026 tổ chức tại Đại Liên ngày 20/8, bên lề Hội nghị Quan chức cấp cao APEC lần thứ ba (SOM3).

Thông điệp chính của diễn đàn là: chuyển dịch năng lượng sẽ không thể thành công nếu làm gia tăng tính dễ tổn thương. Mục tiêu phải là xây dựng một hệ thống năng lượng sạch hơn, đa dạng hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn.

An ninh năng lượng là an ninh kinh tế

Trước đây, an ninh năng lượng chủ yếu được hiểu là có đủ năng lượng để duy trì điện, khai thác và giao thông. Nhưng trong môi trường địa chính trị ngày càng phân mảnh, an ninh năng lượng đã trở thành một phần của an ninh kinh tế.

Khi nguồn dầu hoặc LNG bị gián đoạn, chi phí vận tải và điện tăng, kéo theo chi phí khai thác, giá lương thực và lạm phát. Chính phủ chịu thêm áp lực tài khóa, trong khi ngân hàng trung ương phải đối mặt với những lựa chọn chính sách tiền tệ khó khăn hơn. Giá năng lượng biến động cũng ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh công nghiệp, đầu tư, chuỗi cung ứng và tăng trưởng kinh tế.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là “Năng lượng sẽ đến từ đâu?”, mà là “Làm sao xây dựng nền kinh tế có thể hấp thụ các cú sốc năng lượng mà không biến chúng thành khủng hoảng kinh tế?”

Điều này đặc biệt quan trọng với châu Á - Thái Bình Dương, nơi các nền kinh tế gắn kết chặt chẽ qua thương mại, khai thác, vận tải biển, năng lượng, công nghệ và đầu tư. Sự kết nối là thế mạnh, nhưng cũng tạo rủi ro nếu quá phụ thuộc vào một nhà cung cấp, tuyến vận chuyển, công nghệ, nguồn tài nguyên hoặc quan hệ địa chính trị.

Do đó, mục tiêu không nên là tự chủ năng lượng tuyệt đối, bởi điều này khó khả thi và không hiệu quả về kinh tế. Thay vào đó là sự phụ thuộc lẫn nhau đa dạng: nhiều nguồn năng lượng, nhà cung cấp, tuyến vận chuyển, công nghệ, cơ chế tài chính và hợp tác khu vực có thể hỗ trợ nhau khi xảy ra gián đoạn.

Khả năng chống chịu không có nghĩa loại bỏ sự phụ thuộc lẫn nhau, mà là ngăn sự phụ thuộc đó biến thành phụ thuộc chiến lược. Phụ thuộc lẫn nhau tạo lợi ích chung; phụ thuộc chiến lược xuất hiện khi sự cố hoặc quyết định chính trị của một mắt xích quan trọng có thể làm bất ổn cả nền kinh tế.

Chuyển dịch năng lượng

Các nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương đang đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo, điện hóa, lưu trữ bằng pin, giao thông sạch và các công nghệ năng lượng tiên tiến. Đây là xu hướng cần thiết, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: Chúng ta đang loại bỏ những điểm yếu cũ hay chỉ thay thế chúng bằng những điểm yếu mới?

Giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu có thể hạn chế rủi ro từ gián đoạn dầu khí. Tuy nhiên, hệ thống năng lượng tái tạo và điện hóa lại cần khoáng sản quan trọng, pin, chất bán dẫn, năng lực chế biến, lưới điện hiện đại và công nghệ tiên tiến.

Nếu các chuỗi cung ứng này quá tập trung, một nền kinh tế có thể chỉ chuyển từ phụ thuộc dầu mỏ nhập khẩu sang phụ thuộc lithium, nickel, công nghệ pin, chất bán dẫn hoặc thiết bị lưới điện nhập khẩu.

Hình thức dễ tổn thương thay đổi, nhưng rủi ro vẫn còn. Vì vậy, chính sách chuyển dịch năng lượng không chỉ nên được đánh giá qua lượng carbon giảm được, mà còn qua khả năng nâng cao sức chống chịu, khả năng chi trả, năng lực công nghệ và dư địa chiến lược.

Đây cũng là lý do “giảm rủi ro” ngày càng quan trọng. Dự trữ chiến lược, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, sàng lọc đầu tư, xây dựng năng lực trong nước và các biện pháp bảo đảm an ninh có thể giúp tăng khả năng chống chịu.

Tuy nhiên, giảm rủi ro không nên biến thành tách rời. Nếu mọi nền kinh tế đều phản ứng bằng hạn chế xuất khẩu, dựng rào cản bảo hộ, xây dựng chuỗi cung ứng khép kín hoặc hình thành các khối địa chính trị đối đầu, hệ thống năng lượng của cả khu vực có thể trở nên kém an toàn hơn.

Không nền kinh tế nào sở hữu đầy đủ mọi nguồn tài nguyên, công nghệ, năng lực tài chính và đầu vào công nghiệp cần thiết cho quá trình chuyển dịch năng lượng.

Vì vậy, an ninh năng lượng thế kỷ 21 không thể được xây dựng bằng sự phân mảnh, mà phải dựa trên kết nối có khả năng chống chịu.

Sáu trụ cột của khả năng chống chịu năng lượng

An ninh năng lượng của châu Á - Thái Bình Dương dựa trên 6 yếu tố: đa dạng hóa, kết nối, dự trữ chiến lược, phối hợp khu vực, an ninh khoáng sản quan trọng và duy trì tính mở.

Các nền kinh tế cần tránh phụ thuộc quá mức vào một nhà cung cấp, loại nhiên liệu, công nghệ, tuyến vận chuyển, thị trường hay nguồn tài chính. Lưới điện xuyên biên giới, mạng lưới LNG, hạ tầng liên kết và thị trường năng lượng khu vực cần được tăng cường để phân tán rủi ro và nâng tính linh hoạt.

Đồng thời, dự trữ dầu và khí LNG, kho chứa, hạ tầng dự phòng và cơ chế ứng phó khẩn cấp là những “bộ đệm” cần thiết trước các cú sốc đột ngột.

Do gián đoạn năng lượng không dừng lại ở biên giới quốc gia, APEC cần tăng cường chia sẻ thông tin, hỗ trợ lẫn nhau và cơ chế ứng phó khủng hoảng. Điều tương tự cũng áp dụng với khoáng sản quan trọng: quá trình chuyển dịch năng lượng sẽ không an toàn nếu khai thác, chế biến và công nghệ vẫn tập trung quá mức. Đa dạng hóa cần bao gồm nhiều trung tâm khai thác và chế biến, tái chế, hợp tác công nghệ và thị trường minh bạch - thay vì chỉ chuyển sự phụ thuộc từ nước này sang nước khác.

Quan trọng nhất, khu vực phải duy trì tính mở. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị, khả năng chống chịu không nên trở thành cái cớ cho phân mảnh.

Có thể tóm gọn nguyên tắc này: Giảm rủi ro nhưng không tách rời. Đa dạng hóa nhưng không phân mảnh. Chuyển dịch nhưng không tạo ra những sự phụ thuộc mới.

Tóm lại, thành công của chuyển dịch năng lượng tại châu Á - Thái Bình Dương không thể chỉ được đo bằng tính bền vững, mà phải đồng thời bảo đảm an ninh, khả năng chi trả, sức chống chịu kinh tế, tính linh hoạt công nghệ và môi trường.

Nếu năng lượng sạch hơn nhưng quá đắt, xã hội sẽ khó ủng hộ quá trình chuyển dịch. Nếu xanh hơn nhưng dễ tổn thương về chiến lược, nền kinh tế vẫn đối mặt rủi ro. Còn nếu theo đuổi an ninh năng lượng bằng cách phân mảnh kinh tế, chúng ta có thể giải quyết một vấn đề nhưng tạo ra nhiều vấn đề khác.

Mục tiêu vì thế không phải tự cung tự cấp hoàn toàn hay phụ thuộc không giới hạn, mà là sự phụ thuộc lẫn nhau có khả năng chống chịu: một hệ thống năng lượng khu vực đủ kết nối để tạo thịnh vượng, đủ đa dạng để hấp thụ cú sốc và đủ linh hoạt để ứng phó với bất ổn địa chính trị.

Dầu thô Nga sang Châu Á – Thái Bình Dương đạt kỷ lục mới

Indonesia tham muốn trở thành trung tâm lưu trữ carbon hàng đầu châu Á – Thái Bình Dương