Nền kinh tế Mỹ trước cú sốc dầu mỏ đến từ Iran

(Ảnh minh họa)

Chẳng hạn, năm 2022 là thời điểm lạm phát tăng mạnh trong lĩnh vực vận tải và nhiều ngành khác của nền kinh tế. Đây cũng là một năm không mấy thuận lợi cho đảng Dân chủ, khi họ kiểm soát cả Quốc hội lẫn Nhà Trắng. Đảng của Tổng thống khi đó là ông Joe Biden đã mất 9 ghế và quyền kiểm soát Hạ viện trong năm đó - không phải là thất bại nặng nề như nhiều nhà bình luận dự đoán, nhưng vẫn là một thất bại.

Khi cuộc bầu cử năm 2026 chỉ còn chưa đầy sáu tháng, giá cước vận tải đang cho thấy một bức tranh kinh tế đáng lo ngại đối với đảng Cộng hòa. Chỉ số Quản lý Logistics (LMI) tháng 4 là nguyên nhân dẫn đến nhiều nhận định bi quan. Chỉ số này cho thấy nhiều dấu hiệu cho thấy chi phí vận tải đang tăng với tốc độ ngày càng nhanh.

“Thị trường vận tải hàng hóa vốn đã trên đà tăng mạnh khi bước vào năm 2026”, nhóm giáo sư quản lý chuỗi cung ứng biên soạn chỉ số này cho biết trong một tuyên bố. Nhưng lần này còn khác hơn thế: “Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa cùng với chi phí nhiên liệu tăng sau đó đã làm xu hướng này tăng tốc mạnh mẽ”.

Nhóm LMI cho rằng mức tăng này là “tin tốt cho các đơn vị vận tải trong ngắn hạn”, nhưng cũng bày tỏ sự băn khoăn về ý nghĩa của các chỉ số này trong dài hạn.

Các giáo sư nghiên cứu chuỗi cung ứng cho biết họ nhận được báo cáo rằng nhiều doanh nghiệp đang tích trữ thêm hàng trong kho khi họ “gộp các lô hàng để tránh phụ phí vận chuyển”. Đúng như dự đoán, tỷ lệ sử dụng kho bãi đang tiến gần mức tối đa, trong khi giá thuê kho cũng tăng lên.

Giá nhiên liệu tăng mạnh

Yếu tố chính đẩy chi phí vận tải tăng tốc là giá nhiên liệu toàn cầu leo thang do chiến sự. Nhu cầu không thay đổi nhiều. Trong khi đó, nguồn cung bị hạn chế bởi các đợt phong tỏa lúc có lúc không và tình trạng bất ổn tại eo biển Hormuz, cũng như các cuộc tấn công của Ukraine vào năng lực dầu mỏ của Nga.

Do những hạn chế này, giá xăng tại các trạm bán lẻ tiếp tục tăng, với mức trung bình toàn quốc là 4,43 USD/gallon vào thời điểm bài viết được đăng. Giá cao hơn đáng kể tại nhiều bang và thấp hơn ở một số bang khác. Người dân California phải trả mức giá cao nhất là 6,08 USD/gallon, trong khi người dân Oklahoma trả “chỉ” 3,94 USD/gallon.

Chỉ số của AAA, nguồn dữ liệu cho các con số trên, ghi nhận giá xăng tăng 25 cent trong hai tuần liên tiếp, khiến nhiều tài xế than phiền. Nhiều cử tri đã quen coi giá xăng tại trạm bơm là thước đo phản ánh lạm phát. Vì vậy họ đặc biệt nhạy cảm với biến động giá trong lĩnh vực này.

Một phần vì lý do đó, chính quyền Biden đã bán ra 180 triệu thùng dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ vào năm 2022, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ. Đợt xả kho quy mô lớn trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể đã giúp đảng Dân chủ giữ được thêm một số ghế tại Hạ viện.

Chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã chú ý đến động thái đó. Chính quyền hiện nay đang tìm cách thực hiện biện pháp tương tự trong nước và cũng thông báo rằng các quốc gia khác sẽ cùng tham gia.

Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cho biết vào tháng 3 rằng “32 quốc gia thành viên của Cơ quan Năng lượng Quốc tế đã nhất trí đáp ứng đề nghị của Tổng thống Trump về việc hạ giá năng lượng thông qua việc phối hợp giải phóng 400 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu tinh chế từ kho dự trữ của mình”.

Theo kế hoạch hiện tại, trong số đó sẽ có 172 triệu thùng từ chính kho dự trữ của Mỹ. Việc xuất kho đã bắt đầu và sẽ tiếp tục trong vòng 120 ngày.

Ông Wright cho biết thêm rằng chính phủ có kế hoạch “bổ sung trở lại nhiều hơn số lượng đã xuất ra, với khoảng 200 triệu thùng trong vòng một năm tới - nhiều hơn 20% so với lượng được rút khỏi kho”, đồng thời so sánh tích cực kế hoạch này với hành động của chính quyền Biden, vốn theo ông “đã khiến kho dự trữ dầu của Mỹ bị suy giảm và tổn hại”.

Ông Trump cũng bày tỏ ủng hộ việc tạm ngừng thu thuế xăng dầu liên bang - hiện ở mức 18,4 cent/gallon đối với hầu hết các loại xăng và 24,4 cent/gallon đối với dầu diesel - cho đến khi cuộc khủng hoảng hiện nay lắng dịu. Thượng nghị sĩ Josh Hawley (Đảng Cộng hòa) dự định trình dự luật nhằm thực hiện điều đó.

Ở phía bắc biên giới, theo đề nghị của Thủ tướng đảng Tự do Mark Carney, Canada đã tạm ngừng áp dụng thuế xăng dầu toàn quốc cho đến dịp Labour Day.

Tiến tới mức cao nhất trong 5 năm

Vào thời điểm bài viết được đăng, giá dầu diesel trung bình là 5,55 USD/gallon. Điều này ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế nhiều hơn giá xăng thông thường, bởi phần lớn phương tiện vận chuyển hàng hóa đều sử dụng dầu diesel.

Các công ty vận tải đường bộ thường cố gắng chuyển phần chi phí dầu diesel tăng thêm sang khách hàng thông qua các khoản phụ phí và cuối cùng là tăng giá hợp đồng. Vì vậy, giá nhiên liệu tăng có thể khiến giá bán của mọi thứ, từ bánh mì, giày dép đến vật liệu xây dựng và máy tính, đều tăng theo.

Đầu tháng 5, tạp chí chuyên ngành chuỗi cung ứng FreightWaves cho biết các đợt tăng giá cước một chiều mạnh nhất kể từ năm 2021 đang dần ảnh hưởng đến người tiêu dùng. Tập đoàn logistics lớn Schneider National, với hơn 8.000 xe tải hoạt động trên đường, bước vào mùa gia hạn hợp đồng với kế hoạch tăng giá hợp đồng vận tải một chiều ở mức trung bình đến cao trong khoảng một chữ số phần trăm, đồng thời áp dụng mức tăng hai chữ số đối với các khách hàng vận chuyển theo từng chuyến, viện dẫn môi trường giá cước mạnh nhất trong 5 năm qua.

Hơn nữa, động thái của công ty lớn này chỉ được xem là mức sàn của mùa đấu thầu hợp đồng vận tải, chứ không phải mức trần. Tạp chí khuyến nghị các doanh nghiệp có nhu cầu vận chuyển khối lượng hàng hóa lớn bằng xe tải nên sớm chốt năng lực vận tải với các đơn vị có tỷ lệ nhận hàng cao, nếu không sẽ phải trả chi phí cao hơn về sau.

Đường sắt có thể giải cứu?

Đối thủ cạnh tranh lớn nhất của vận tải đường bộ tại Mỹ là ngành đường sắt, với mạng lưới đường sắt chở hàng do tư nhân duy trì, vượt trội hơn phần lớn đối thủ ở các quốc gia khác. Chi phí dầu diesel tăng dĩ nhiên làm tăng chi phí vận hành đầu máy, nhưng vận chuyển bằng bánh sắt trên đường ray hiệu quả hơn nhiều so với bánh lốp trên mặt đường.

Liệu ngành đường sắt có thể bổ sung thêm toa tàu hoặc tăng số chuyến để ít nhất bù đắp một phần đà tăng của giá cước vận tải?

Trong báo cáo công bố tháng 12/2025, Hiệp hội Đường sắt Mỹ đã phân tích một lượng lớn dữ liệu và kết luận rằng “cơ cấu chi phí và mô hình vận hành đặc thù của đường sắt - thâm dụng vốn, vận chuyển đường dài và tiết kiệm năng lượng - khiến ngành này ít bị ảnh hưởng bởi biến động hơn và phục hồi nhanh hơn sau các cú sốc. Xét về kinh tế, đường sắt đóng vai trò như một bộ giảm chấn sẵn có trong hệ thống logistics quốc gia”.

Tuy nhiên, tin tốt này đi kèm một số lưu ý quan trọng. Thứ nhất, do cách thức xây dựng hợp đồng vận tải đường sắt, phải mất thời gian để họ tăng năng lực phục vụ khách hàng mới. Thứ hai, bài toán “chặng cuối” vẫn tồn tại.

Sau khi tàu hỏa đưa hàng hóa đến một khu vực nhất định, hàng hóa thường phải được dỡ xuống và chuyển sang các phương tiện giao nhận, chủ yếu là xe tải với chi phí vừa tăng mạnh, để vận chuyển tới nhà bán buôn, bán lẻ và cuối cùng là người tiêu dùng.

Tia sáng từ “vàng đen Texas”

Việc chi phí vận chuyển tăng góp phần đẩy giá cả tăng trên diện rộng là điều khó có thể phủ nhận.

Trong một nghiên cứu năm 2022 đăng trên Tạp chí Tiền tệ và Tài chính Quốc tế, các nhà kinh tế thuộc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Đại học Georgetown và Đại học Palermo đã xem xét mối liên hệ giữa vận tải biển quốc tế và giá cả trong nước. Họ kết luận rằng “chi phí vận tải toàn cầu tăng có ảnh hưởng đáng kể, kéo dài và có ý nghĩa thống kê đối với lạm phát trong nước”. Kết quả này cũng có thể áp dụng đối với vận tải nội địa ở những quốc gia có thị trường nội địa lớn như Mỹ.

Dù vậy, đằng sau đám mây đen này vẫn có thể xuất hiện một tia sáng, không phải màu bạc mà là “vàng đen Texas”.

Ông Philip Rosetti là chuyên gia phân tích chính sách năng lượng tại Viện R Street. Ông cho rằng các cú sốc dầu mỏ trước đây từng gây thiệt hại lớn cho kinh tế Mỹ khác với cú sốc hiện nay, vốn có thể ít đau đớn hơn. Mỹ hiện khai thác lượng dầu rất lớn trong nước nhờ hoạt động khoan khai thác gia tăng và sự bùng nổ của dầu đá phiến. “Trước đây chúng ta thường là bên phải hứng chịu thiệt hại”, ông Rosetti nói với Washington Examiner. “Giờ đây chúng ta có thể bù đắp một phần nhờ chính sản lượng trong nước”.

Theo ông Rosetti, lợi ích từ việc khai thác dầu không được phân bổ đồng đều. Những bang và khu vực không khai thác dầu sẽ hưởng ít lợi ích hơn để bù đắp cho chi phí vận tải và các chi phí khác đang gia tăng. Ông cũng lưu ý rằng khi giá dầu tiếp tục tăng, sản lượng khai thác trong nước sẽ còn được mở rộng. “Các khu vực khai thác dầu sẽ có kết quả tốt hơn, nhưng cũng có thể xuất hiện mức tăng đầu tư ròng trên toàn nền kinh tế”, ông nói, và lưu ý thêm: “Tuy nhiên, đó là câu chuyện của dài hạn”.

Cắt đứt quan hệ kinh tế Mỹ-Trung: 'Ca giải phẫu' nguy hiểm và bất khả thi

16 bang ở Mỹ kiện Chính quyền liên bang về lệnh cấm cấp phép LNG