Từ tích trữ tài nguyên sang tích lũy quyền kiểm soát

Trong phần lớn thế kỷ XX, khi nhắc đến dự trữ chiến lược, người ta thường nghĩ tới vàng trong kho ngân hàng trung ương hay dầu mỏ trong các kho dự trữ quốc gia. Mục tiêu khá rõ ràng: bảo đảm nguồn cung khi khủng hoảng xảy ra, giảm thiểu tác động của chiến tranh, cấm vận hoặc những cú sốc trên thị trường năng lượng.

Nhưng bước sang thế kỷ XXI, khái niệm “tích lũy” đang thay đổi. Điều các quốc gia tìm cách tích lũy không còn chỉ là những tấn tài nguyên nằm yên trong kho, mà là khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng và bảo đảm nguồn cung ngay cả khi thế giới rơi vào khủng hoảng.

Giàn khoan lithium đầu tiên của ExxonMobil, một phần của chương trình đánh giá đang được tiến hành tại Arkansas

Chỉ cần một mắt xích bị gián đoạn, toàn bộ chuỗi sản xuất có thể bị ảnh hưởng. Những biến động trong vài năm gần đây đã khiến nhiều nền kinh tế nhận ra điều đó. Đại dịch Covid-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Xung đột Nga - Ukraine khiến thị trường năng lượng và nhiều nguyên liệu công nghiệp biến động mạnh. Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung tiếp tục làm gia tăng lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung đối với các kim loại chiến lược phục vụ ngành bán dẫn, pin và năng lượng sạch.

Theo Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), chỉ trong giai đoạn từ năm 2021 đến giữa năm 2023, thế giới đã ghi nhận gần 100 biện pháp hạn chế xuất khẩu liên quan tới các khoáng sản trọng yếu, đồng thời có 73 thỏa thuận hợp tác quốc tế về khoáng sản được ký kết nhằm tăng cường khả năng tiếp cận nguồn cung và xây dựng các chuỗi cung ứng ưu tiên. Những con số này cho thấy khoáng sản không còn đơn thuần là câu chuyện thương mại, mà đã trở thành một nội dung quan trọng trong chiến lược kinh tế và an ninh của nhiều quốc gia.

Điều mà các cường quốc theo đuổi ngày nay vì thế không đơn thuần là sở hữu nhiều tấn lithium, nickel, cobalt hay đất hiếm hơn đối thủ mà chính là quyền kiểm soát đối với toàn bộ chuỗi giá trị. Quyền kiểm soát ấy bắt đầu từ quyền tiếp cận các mỏ khoáng sản, nhưng không dừng lại ở đó. Nó còn bao gồm năng lực khai thác, công nghệ tuyển và tinh luyện, hệ thống logistics, các hợp đồng bao tiêu dài hạn, năng lực tái chế, khả năng sản xuất vật liệu công nghệ cao và thậm chí cả việc thiết lập các tiêu chuẩn kỹ thuật cho thị trường.

Nói cách khác, kim loại chỉ là điểm khởi đầu. Điều thực sự có giá trị là toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp được xây dựng quanh mỗi loại kim loại.

Danh mục 60 khoáng sản trọng yếu do Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) công bố năm 2025, phản ánh vai trò ngày càng lớn của khoáng sản trong an ninh kinh tế và công nghiệp (nguồn: USGS)

Trong một bài phát biểu năm 2023, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) Fatih Birol nhận định: “Các khoáng sản trọng yếu đang trở thành nền tảng của nền kinh tế năng lượng toàn cầu”. Nhận định này hàm ý rằng, trong nền kinh tế điện khí hóa, giá trị không còn chỉ nằm ở tài nguyên dưới lòng đất, mà nằm ở khả năng biến tài nguyên đó thành năng lực sản xuất và lợi thế cạnh tranh lâu dài.

Cũng từ đây xuất hiện logic mà nhiều nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp lớn đang theo đuổi: một khoản đầu tư nhưng tạo ra đồng thời nhiều lợi ích chiến lược. Đầu tư vào một mỏ khoáng sản không chỉ giúp bảo đảm nguồn nguyên liệu cho nền kinh tế, mà còn củng cố năng lực công nghiệp, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị và tạo thêm một đòn bẩy trong quan hệ quốc tế.

Đó chính là bản chất của cuộc chơi “nhất tiễn hạ song điêu”.

Một khoản đầu tư - hai lợi ích chiến lược

Điểm đáng chú ý là hầu như mọi quyết định lớn trong cuộc đua kim loại chiến lược hiện nay đều không chỉ hướng tới một mục tiêu duy nhất. Đằng sau mỗi khoản đầu tư, mỗi đạo luật hay mỗi chính sách thương mại thường là hai lớp lợi ích được triển khai song song: vừa giải quyết bài toán kinh tế trước mắt, vừa phục vụ những mục tiêu địa chính trị và công nghiệp trong dài hạn.

Mỹ là một ví dụ điển hình. Trong vài năm gần đây, Washington đã dành hàng tỉ USD để hỗ trợ các dự án khai thác và chế biến lithium, đất hiếm cùng nhiều vật liệu phục vụ sản xuất pin và công nghệ cao.

Bản đồ tầng địa chất Smackover, một khu vực chứa nước muối giàu lithium nằm sâu dưới lòng đất. Tầng này trải dài qua các bang Texas, Arkansas, Louisiana, Mississippi, Alabama và Florida (nguồn: Standard Lithium)

Liên minh châu Âu (EU) cũng đang theo đuổi logic tương tự thông qua Đạo luật Nguyên liệu thô trọng yếu (Critical Raw Materials Act - CRMA). Thay vì chỉ tập trung tìm thêm nguồn cung mới, đạo luật này đặt mục tiêu đa dạng hóa chuỗi cung ứng, đồng thời không phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia duy nhất đối với các nguyên liệu thiết yếu.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc cũng sử dụng các công cụ liên quan đến khoáng sản theo cách tương tự. Những biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với gallium, germanium hay một số vật liệu công nghệ cao không chỉ nhằm quản lý tài nguyên trong nước. Chúng còn phản ánh việc khoáng sản ngày càng được xem như một yếu tố trong chiến lược cạnh tranh công nghệ và thương mại quốc tế. Khi một quốc gia nắm giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, mỗi quyết định về xuất khẩu đều có thể tạo ra ảnh hưởng vượt ra ngoài lĩnh vực khai khoáng.

Điều này cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách các quốc gia sử dụng tài nguyên. Nếu trước đây khoáng sản chủ yếu được khai thác để tạo ra giá trị kinh tế, thì ngày nay chúng còn được sử dụng để gia tăng sức chống chịu của nền công nghiệp, nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng và mở rộng không gian đàm phán chiến lược.

Trong kỷ nguyên kim loại chiến lược, giá trị của một dự án khai khoáng hay một đạo luật công nghiệp không còn được đo bằng số tấn quặng được khai thác, mà bằng số lợi ích chiến lược mà nó có thể tạo ra đồng thời cho nền kinh tế và vị thế quốc gia. Không chỉ các chính phủ, các tập đoàn đa quốc gia cũng đang theo đuổi logic “nhất tiễn hạ song điêu”. Nếu trước đây mục tiêu của doanh nghiệp chủ yếu là mua được nguyên liệu với giá cạnh tranh, thì ngày nay ưu tiên lớn hơn lại là bảo đảm nguồn cung không bị gián đoạn.

Một cánh tay robot điều khiển bằng máy tính đang đổ quặng thô đã nghiền thành đống tại mỏ và khu chế biến quặng của MP Materials ở Mountain Pass, California (ảnh: MP Materials)

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự tham gia ngày càng sâu của các tập đoàn năng lượng truyền thống vào lĩnh vực khoáng sản chiến lược. Nếu trước đây ranh giới giữa dầu khí và khai khoáng khá rõ ràng, thì quá trình chuyển dịch năng lượng đang khiến hai lĩnh vực này dần hội tụ.

Một ví dụ tiêu biểu là ExxonMobil. Tập đoàn này đang triển khai các dự án khai thác lithium từ nước muối tại khu vực Smackover (bang Arkansas, Mỹ), tận dụng kinh nghiệm khoan và xử lý tầng chứa tích lũy từ ngành dầu khí. Mục tiêu không chỉ là tham gia thị trường lithium, mà còn là chuẩn bị cho một tương lai trong đó các tập đoàn năng lượng sẽ cung cấp cả nhiên liệu lẫn vật liệu cho nền kinh tế điện khí hóa.

Đó cũng chính là một “ván cờ kép”. Một khoản đầu tư không chỉ mở ra một lĩnh vực kinh doanh mới, mà còn tận dụng được những năng lực cốt lõi đã tích lũy trong nhiều thập niên, đồng thời tạo ra vị thế cạnh tranh cho giai đoạn chuyển dịch năng lượng đang diễn ra trên toàn cầu.

Âm thầm tích lũy khả năng chống chịu

Đáng chú ý, không phải mọi khoản đầu tư vào kim loại chiến lược đều nhằm tạo ra lợi nhuận trong ngắn hạn. Ngày càng nhiều quyết định đầu tư được thực hiện với mục tiêu khác: tích lũy khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Sau đại dịch Covid-19, xung đột Nga - Ukraine và những căng thẳng thương mại giữa các nền kinh tế lớn, nhiều chính phủ và doanh nghiệp nhận ra rằng một chuỗi cung ứng có chi phí thấp chưa chắc đã là chuỗi cung ứng an toàn. Vì vậy, khái niệm “hiệu quả” (efficiency) vốn được đề cao trong nhiều thập niên đang dần nhường chỗ cho “khả năng chống chịu” (resilience) - một thuật ngữ xuất hiện ngày càng nhiều trong các chiến lược công nghiệp và an ninh kinh tế của nhiều quốc gia.

Bản đồ diện tích khai thác lithium ở Arkansas. ExxonMobil sở hữu diện tích đất thuê đáng kể trải rộng khắp nhiều quận ở tây nam Arkansas, tiềm năng cho việc phát triển lithium (nguồn: ExxonMobil)

Ở góc độ này, nhiều khoản đầu tư vào khoáng sản chiến lược giống như một hợp đồng bảo hiểm. Chi phí phải bỏ ra ngay từ hôm nay có thể rất lớn, nhưng giá trị thực sự của nó chỉ bộc lộ khi xảy ra những cú sốc địa chính trị hoặc gián đoạn thương mại. Thứ các quốc gia và doanh nghiệp mua không chỉ là quặng, mà là quyền chủ động.

Nếu nhìn rộng hơn, có thể thấy thế giới không còn bước vào một cuộc đua đơn thuần nhằm khai thác nhiều khoáng sản hơn. Các cường quốc và các tập đoàn đa quốc gia đang theo đuổi khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị - từ quyền tiếp cận mỏ, công nghệ khai thác, năng lực tinh luyện, hệ thống logistics cho tới tái chế và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đó cũng là điểm khác biệt căn bản giữa thế kỷ XXI với những chu kỳ tài nguyên trước đây. Nếu dầu mỏ từng tạo ra quyền lực nhờ khả năng kiểm soát nguồn cung năng lượng, thì các kim loại chiến lược đang tạo ra quyền lực thông qua khả năng kiểm soát nền tảng vật chất của nền kinh tế điện khí hóa và công nghệ cao.

Có lẽ vì thế, điều mà thế giới đang âm thầm tích lũy hôm nay không chỉ là lithium, nickel, đất hiếm hay đồng. Họ đang tích lũy khả năng chống chịu, quyền kiểm soát và dư địa chiến lược cho nhiều thập niên phía trước. Và đó mới chính là ý nghĩa sâu xa của cuộc chơi “nhất tiễn hạ song điêu”: một khoản đầu tư hôm nay, nhưng đồng thời tạo ra lợi ích kinh tế, công nghiệp và địa chính trị trong tương lai.

Thiên Hương