Siêu El Nino và lời cảnh báo về một thế giới dễ tổn thương

Sau những năm liên tiếp chứng kiến các kỷ lục nhiệt độ bị phá vỡ, thế giới đang bước vào mùa hè năm 2026 với một nỗi lo ngày càng hiện hữu: siêu El Nino có thể quay trở lại. Những tín hiệu bất thường từ Thái Bình Dương, nơi nhiệt độ mặt nước biển tăng nhanh trong nhiều tuần qua, đang khiến các trung tâm khí tượng lớn từ Mỹ, châu Âu đến Trung Quốc đồng loạt cảnh báo về khả năng xuất hiện một đợt El Nino mạnh, thậm chí đạt ngưỡng “siêu El Nino” - hiện tượng từng gây ra nhiều biến động khí hậu nghiêm trọng trong lịch sử hiện đại.

El Nino vốn không phải điều xa lạ. Đây là pha nóng của chu kỳ khí hậu ENSO, một dao động tự nhiên giữa đại dương và khí quyển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương. Cứ vài năm một lần, sự thay đổi nhiệt độ mặt nước biển lại kéo theo những biến động dây chuyền lan khắp hành tinh: nơi này hứng chịu hạn hán kéo dài, nơi khác chìm trong mưa lũ, bão tố và sóng nhiệt cực đoan. Nhưng điều khiến giới khoa học lo ngại lúc này không chỉ nằm ở khả năng El Nino quay lại, mà là nguy cơ nó xuất hiện trong bối cảnh trái đất vốn đã nóng lên chưa từng có vì biến đổi khí hậu.

Siêu El Nino được dự báo có thể quay trở lại trong năm 2026, kéo theo nguy cơ nắng nóng kỷ lục

Những dữ liệu khí tượng gần đây cho thấy một khối nước ấm khổng lồ đang tích tụ ở trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương. Nếu nhiệt độ mặt biển tiếp tục tăng vượt ngưỡng 2^oC trong thời gian dài, hiện tượng này có thể phát triển thành siêu El Nino - dạng cực đoan hiếm gặp từng xảy ra vào các năm 1982-1983, 1997-1998 và 2015-2016. Đợt siêu El Nino gần nhất cách đây một thập niên đã góp phần tạo nên năm nóng kỷ lục trên toàn cầu, kéo theo cháy rừng, hạn hán và nhiều thảm họa khí hậu nghiêm trọng.

Lần này, mối nguy còn lớn hơn bởi thế giới đang ở trong trạng thái dễ tổn thương hơn bao giờ hết. Nền nhiệt trung bình toàn cầu liên tục tăng cao, đại dương hấp thụ lượng nhiệt khổng lồ, trong khi các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày đặc hơn. Nhiều nhà khoa học cho rằng, nếu siêu El Nino hình thành vào cuối năm nay và kéo dài sang năm sau, năm 2027 hoàn toàn có thể trở thành năm nóng nhất trong lịch sử nhân loại.

Nhưng tác động đáng sợ của siêu El Nino không chỉ nằm ở nhiệt độ. Điều khiến nhiều chuyên gia lo lắng hơn cả là nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Trong nhiều năm qua, thế giới đã đặt kỳ vọng vào quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: chính những hiện tượng khí hậu cực đoan do trái đất nóng lên lại đang đe dọa hiệu quả của các nguồn năng lượng sạch.

Thủy điện là ví dụ rõ ràng nhất. Ở nhiều quốc gia châu Á, châu Phi hay Nam Mỹ, thủy điện vẫn đóng vai trò xương sống trong hệ thống năng lượng. Nhưng El Nino thường kéo theo tình trạng thiếu mưa kéo dài, khiến mực nước hồ chứa suy giảm nghiêm trọng. Khi nước không đủ, các nhà máy thủy điện buộc phải giảm công suất hoặc ngừng hoạt động. Ngược lại, ở những nơi xuất hiện mưa lớn cực đoan, lũ lụt và sạt lở lại có thể phá hủy hạ tầng điện lực, từ đường dây truyền tải đến trạm biến áp.

Điều đáng nói là sự thiếu hụt điện này diễn ra đúng vào thời điểm nhu cầu năng lượng tăng cao nhất vì nắng nóng. Các thành phố phải tiêu thụ lượng điện khổng lồ cho điều hòa nhiệt độ, làm mát và sản xuất. Khi nguồn điện tái tạo suy giảm, nhiều quốc gia không còn lựa chọn nào khác ngoài việc quay lại với than đá, dầu mỏ và khí đốt.

Đó chính là vòng luẩn quẩn nguy hiểm mà các nhà khí hậu học đang cảnh báo. El Nino làm thời tiết cực đoan hơn, thời tiết cực đoan làm giảm hiệu quả năng lượng sạch, sự thiếu hụt năng lượng lại buộc thế giới đốt thêm nhiên liệu hóa thạch, từ đó tiếp tục làm trái đất nóng lên nhanh hơn.

Điện mặt trời, biểu tượng của năng lượng xanh, cũng không nằm ngoài nghịch lý ấy. Nhiều người nghĩ rằng trời càng nắng nóng, pin mặt trời càng tạo ra nhiều điện, nhưng thực tế, hiệu suất của các tấm pin lại suy giảm. Bản chất của pin mặt trời là chất bán dẫn và giống như hầu hết thiết bị điện tử, chúng hoạt động kém hiệu quả hơn khi nhiệt độ tăng mạnh.

Trong các đợt nắng nóng tại Tây Ban Nha và Hy Lạp năm 2025, nhiệt độ bề mặt pin mặt trời từng lên tới 65^oC, khiến công suất giảm gần 20%. Trớ trêu là sự suy giảm đó xảy ra đúng vào lúc nhu cầu điện cho điều hòa không khí đạt đỉnh. Những quốc gia vốn kỳ vọng vào năng lượng mặt trời để giảm áp lực cho lưới điện lại phải tăng cường sử dụng khí đốt và than đá để bù đắp phần thiếu hụt.

Nguy cơ này càng trở nên nghiêm trọng trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới đầy bất ổn vì xung đột địa chính trị. Căng thẳng tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung dầu khí và đe dọa hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược của thế giới đã khiến giá năng lượng toàn cầu liên tục biến động. Nếu El Nino khiến nhu cầu nhiên liệu hóa thạch tăng mạnh hơn nữa, một cuộc khủng hoảng năng lượng trên diện rộng hoàn toàn có thể xảy ra.

Tại Việt Nam, những cảnh báo về El Nino cũng đang trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Các cơ quan khí tượng cho biết, nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Thái Bình Dương đang tăng nhanh và xác suất El Nino hình thành từ giữa năm 2026 lên tới 85-95%. Nếu hiện tượng này mạnh lên, mùa hè năm nay và năm sau có thể sẽ khắc nghiệt hơn bình thường, với số ngày nắng nóng gia tăng trên diện rộng.

El Nino còn thường gây thiếu hụt lượng mưa ở nhiều khu vực của Việt Nam. Điều này đồng nghĩa nguy cơ hạn hán, thiếu nước sinh hoạt và thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp sẽ tăng cao, đặc biệt tại những nơi vốn đã chịu áp lực lớn về tài nguyên nước. Trong khi đó, hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới có thể ít hơn về số lượng nhưng diễn biến bất thường hơn về quỹ đạo và cường độ, khiến khả năng dự báo và ứng phó trở nên khó khăn hơn.

Dù vậy, nhiều nhà khoa học vẫn kêu gọi nhìn nhận El Nino với sự thận trọng cần thiết. Một đợt El Nino mạnh không đồng nghĩa mọi kịch bản cực đoan chắc chắn sẽ xảy ra, bởi khí hậu là hệ thống phức tạp với rất nhiều yếu tố tương tác và vẫn tồn tại những biến số khó dự đoán. Tuy nhiên, điều mà giới nghiên cứu đều thừa nhận là biến đổi khí hậu đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn, dữ dội hơn và khó lường hơn trước.

Siêu El Nino, nếu hình thành, sẽ không chỉ là hiện tượng tự nhiên đơn thuần mà còn là phép thử đối với khả năng thích ứng của nhân loại trước một hành tinh đang nóng lên nhanh chóng. Từ an ninh năng lượng, an ninh lương thực đến đời sống kinh tế - xã hội, mọi lĩnh vực đều có thể chịu tác động sâu rộng. Và hơn lúc nào hết, những cảnh báo về El Nino cho thấy thế giới không thể tiếp tục xem các dấu hiệu khí hậu cực đoan là những biến động nhất thời, mà cần coi đó là lời nhắc nhở cấp bách về trách nhiệm ứng phó với biến đổi khí hậu ngay từ hôm nay.