Lộ trình xanh ở Hà Nội: Khi sinh kế đứng trước phép thử

Thường xuyên di chuyển bằng xe máy nhưng đầu tháng vừa rồi, tôi quyết định đi thử một chuyến xe buýt để xem cảm giác như thế nào. Tuyến buýt số 40 khởi hành ở điểm đầu Công viên Thống Nhất và kết thúc tại Văn Lâm (Hưng Yên). Hôm ấy, cả tuyến vừa chuyển từ xe chạy dầu sang xe điện. Xe lăn bánh êm, không còn mùi dầu khét mỗi lần ghé trạm, ngoảnh ra sau không còn thấy làn khói đen sì phả vào mặt những người đi xe máy. Một ông cụ ngồi ngay cạnh tôi tỏ ra mãn nguyện lắm, ông bảo, xe này chẳng còn bị rung bần bật như đi mấy chiếc xe cũ kỹ chạy dầu trước kia.

Xe buýt có lẽ là phần việc chuyển đổi nhanh nhất. Kế hoạch 149/KH-UBND đặt mục tiêu đến hết năm 2026 có 20-23% xe buýt dùng điện, năng lượng xanh; đến tháng 10, số liệu công bố cho thấy khoảng 44% đội xe đã dùng điện hoặc khí CNG. Thành phố nắm quy hoạch, trợ giá và hợp đồng đặt hàng. Nhưng khi chuyển đổi chạm đến xe máy của từng gia đình, mọi thứ chậm và nặng nề hơn.

Việc chuyển xe buýt chạy dầu sang xe chạy điện được đông đảo hành khách và người dân ủng hộ.

Đổi xe, lo kế sinh nhai

Bảy giờ tối thứ Bảy, dưới cổng Ô Quan Chưởng. Lực lượng chức năng kéo rào chắn ngang phố Đào Duy Từ, vùng phát thải thấp bắt đầu “kích hoạt”. Người bên trong tắt máy, dắt xe về. Bên ngoài rào, anh Thắng, 46 tuổi, quê Thanh Hóa, dựng chiếc Wave bạc phếch bên đường Trần Nhật Duật, mắt dán vào điện thoại chờ “nổ cuốc”. Mười hai năm chạy xe ôm, rồi xe công nghệ, chiếc xe nuôi hai con ăn học dưới quê và trả tiền căn phòng trọ nhỏ trong ngõ Phúc Tân.

“Tối cuối tuần, phố đi bộ cấm xe, anh em quen đứng ngoài rào đón khách. Cái lo là sang năm. Thấy bảo, xe xăng chạy công nghệ không được vào khu phố cổ nữa, lan sang cả Cửa Nam. Khách du lịch, khách đi chợ đêm toàn ở trong ấy”, anh Thắng nói, ngón tay vẫn lướt trên màn hình.

Nỗi lo ấy có căn cứ. Đề án Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1, được HĐND Thành phố thông qua ngày 15/6/2026, chia lộ trình thành nhiều giai đoạn. Từ 1/7 đến 31/12/2026, tại Khu vực 1, phương tiện giao thông đường bộ bị cấm từ 19 giờ đến 24 giờ các ngày thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật hằng tuần.

Đề án Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1 có thể gây ảnh hưởng đến nhiều tài xế công nghệ.

Trong giai đoạn đầu, xe máy xăng chạy trên nền tảng ứng dụng mới ở mức “khuyến khích hạn chế hoạt động”. Từ 1/1/2027, loại xe này không được lưu thông tại các khu vực thí điểm thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam; đơn vị cung cấp ứng dụng phải điều hướng xe.

Anh Thắng không phản đối. Ngày nào cũng hít khói bụi, mùa đông lại ho dai dẳng, anh hiểu cái giá của bầu không khí bẩn. Nhưng một chiếc xe máy điện chạy đủ ngày cũng ngót nghét hai chục triệu đồng. “Bán cái xe cũ này đi giỏi lắm được dăm ba triệu, còn lại phải vay. Vay xong lại lo chỗ sạc. Chủ trọ không cho cắm sạc trong phòng, sợ cháy. Mà người ta sợ cũng phải”, anh chia sẻ.

UBND Hà Nội ước tính, nếu cấm ngay xe máy xăng chạy trên nền tảng tại Khu vực 1, gần 4.000 tài xế thường xuyên hoạt động và hơn 1 triệu giao dịch mỗi tháng có thể bị ảnh hưởng. Đây là ước tính về tác động có thể xảy ra, chưa phải thiệt hại đã phát sinh. Theo Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp, nhiều tài xế bán xe xăng cũ chỉ thu về vài triệu đồng; để mua xe điện có thể vận hành ổn định, họ phải bù khoảng 20-30 triệu đồng, thậm chí cao hơn, tùy mẫu xe. Từ khi thí điểm vùng phát thải thấp, nhiều tài xế giao hàng, xe công nghệ đã đổi lộ trình; một số vẫn giữ xe xăng để chờ xem quy định.

Nhưng chính sách hỗ trợ cũng có giới hạn, tiền hỗ trợ trực tiếp dành cho cá nhân thuộc hộ nghèo, bằng 100% giá trị xe mới nhưng tối đa 20 triệu đồng. Hỗ trợ 30% lãi vay từ Quỹ Đầu tư phát triển Thành phố dành cho đơn vị, tổ chức kinh doanh vận tải. Theo hồ sơ trình nghị quyết, khi ban hành Quyết định 740/QĐ-UBND ngày 13/2/2026, Hà Nội không còn hộ nghèo; chính sách được đưa vào để dự phòng khi chuẩn nghèo điều chỉnh. Tài xế công nghệ, với tư cách “đối tác” cá nhân của nền tảng, không thuộc hai nhóm hỗ trợ này.

Đại diện một hãng vận tải công nghệ cho rằng, nhiều tài xế sống nhờ xe xăng và hãng có phương án hỗ trợ tài chính, thuê hoặc mua phương tiện. Trao đổi với PV, TS Nguyễn Minh Phong - Thành viên Hội đồng tư vấn kinh tế thuộc Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam - đề nghị nên có một lộ trình linh hoạt, tạo đồng thuận và hỗ trợ người đổi xe. Thành phố đã chuyển từ “cấm” sang “khuyến khích hạn chế” trong giai đoạn đầu, nhưng người chịu tác động trực tiếp vẫn chưa có chiếc phao từ ngân sách, trong khi mốc đầu năm 2027 đã gần.

Bà Hạnh, 68 tuổi, bán miến dong, mộc nhĩ, nấm hương gần chợ Đồng Xuân. Theo đề án, từ tháng Bảy, xe tải dưới 2 tấn chỉ được chạy ngoài khung 6-9 giờ và 16-19 giờ 30; xe từ 2 đến 3,5 tấn chỉ được chạy từ 21 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, trừ trường hợp xin được giấy phép từ Công an Thành phố. Xe chở mối hàng quen của bà thuộc nhóm thứ hai, nên bà phải dậy từ lúc trời nhá nhem. “Mấy tuần đầu cáu lắm, mất ngủ triền miên. Xe máy vẫn đông, nhưng giờ cao điểm không còn cảnh xe tải đỗ chắn lối bốc dỡ”, bà kể.

Đưa xe tải ra khỏi giờ cao điểm giúp giảm khói và ùn tắc ở vùng lõi, nhưng hộ buôn bán như bà Hạnh phải đổi giấc ngủ, thậm chí thuê người trực hàng ban đêm. Thay đổi giờ giấc của người nhập hàng đã đành, các doanh nghiệp giao hàng cũng phải điều chỉnh điểm trung chuyển và chi phí có thể tăng thêm.

Điều khiến bà Hạnh vui là bà có thể đi xe buýt. “Từ ngày chân yếu, tôi không đi xe máy được nữa nhưng thi thoảng đi thăm chị em ở tận Hoàng Cầu thì tôi dùng xe buýt, vừa mát mẻ lại không lo va chạm, mà giờ xe buýt hiện đại lắm, không mùi, không ồn như trước kia”, bà chia sẻ.

Khi được hỏi về việc hạn chế xe máy chạy xăng vào khu vực phố cổ, bà Hạnh cũng bày tỏ sự đồng thuận bởi bà cho rằng, khu vực bà sống và buôn bán rất đông đúc và đã bán hàng thì gần như đều phải thường xuyên ngồi sát mặt đường nên việc hít bụi hàng ngày cũng làm sức khoẻ của bà giảm đi trông thấy. Dù có thể không giảm được sự đông đúc nhưng ít ra sẽ giảm được ô nhiễm môi trường, đảm bảo sức khoẻ cho người dân.

Chị Thư, 32 tuổi, kế toán cho một công ty ở phố Hào Nam, còn chị sống ở Nguyễn Trãi. Sau nhiều lần đi chữa xoang nhưng chẳng khỏi, cộng thêm việc xăng tăng giá, chị quyết định bán chiếc xe tay ga đã gắn bó hơn chục năm để chuyển sang đi tàu trên cao. “Tôi chẳng còn lo bụi, lo tắc đường mà lại còn nhanh. Mỗi lần đi lên công ty hoặc về nhà, tôi chỉ mất khoảng 15 phút đi bộ từ mỗi ga là đến nơi, cũng là một cách để rèn luyện sức khỏe” - chị Thư cho biết.

Từ 1/9/2026, Hà Nội Metro áp dụng vé điện tử liên thông giữa hai tuyến đường sắt đô thị 2A, 3.1 và xe buýt trợ giá, kèm vé tháng kết hợp metro với xe đạp công cộng.

“Tính ra mỗi tháng đỡ được một khoản kha khá, lại có thời gian, không gian làm việc”, chị Thư nói. Nhưng hôm mưa, đoạn từ ga về công ty ngập nước, hay hôm con sốt, chị vẫn phải bắt taxi. “Nếu tàu trên cao có nhiều tuyến hơn thì chắc chắn sẽ nhiều người sử dụng hơn nữa”.

Từ khi áp dụng chính sách miễn vé, lượng hành khách sử dụng phương tiện công cộng tăng lên. Ông Lương Đức Thắng, Phó Trưởng phòng Kết cấu hạ tầng giao thông đô thị, Sở Xây dựng Hà Nội, cho rằng thời điểm triển khai phù hợp vì giao thông công cộng đã có bước chuẩn bị.

Hà Nội coi giao thông công cộng là xương sống của vùng phát thải thấp, nhưng mạng lưới vẫn mỏng: Thủ đô mới có hai tuyến đường sắt đô thị, đều chạy trên cao. Đoạn ngầm Nhổn - ga Hà Nội đã đào thông hầm ngày 13/4/2026; Bí thư Thành ủy yêu cầu hoàn thành vào cuối năm 2027. Khi tàu chưa đi được nhiều hướng, người rời xe máy vẫn phải tự xoay xở ở chặng cuối.

Xe điện và bài toán trạm sạc

Anh Lê Quang Hùng, 39 tuổi, kỹ sư xây dựng, sống tại một chung cư cao tầng phía Nam thành phố. Đầu năm, anh mua xe máy điện cho vợ đưa đón con. Ít lâu sau, ban quản lý thông báo ngừng nhận xe điện dưới tầng hầm vì lo cháy nổ. Xe phải gửi ở bãi tạm ngoài trời, còn sạc thì theo giờ, có người trông.

Cuối năm 2025, Ban quản lý HH Linh Đàm (phường Hoàng Liệt) thông báo dừng nhận đăng ký mới và ngừng trông giữ xe điện dưới hầm từ 1/2/2026 vì lý do an toàn PCCC. HH Linh Đàm có khoảng 30.000-35.000 cư dân. Nhiều gia đình vừa mua xe điện giá khoảng 20-30 triệu đồng để thích ứng với lộ trình chuyển đổi xanh, nay không biết gửi và sạc xe ở đâu.

Cuối năm 2025, Ban quản lý HH Linh Đàm (phường Hoàng Liệt) thông báo dừng nhận đăng ký mới và ngừng trông giữ xe điện dưới hầm từ 1/2/2026 vì lý do an toàn PCCC.

Với chung cư hiện hữu, chủ sở hữu hoặc đơn vị được ủy quyền có sáu tháng rà soát khu vực để xe, sạc và đổi pin, rồi khắc phục nếu chưa đạt yêu cầu. Với tòa nhà cũ, đây có thể là cuộc cải tạo lớn. Đã có ý kiến chuyên gia đề xuất lắp dần hệ thống sạc công suất thấp có giám sát. Nhưng bố trí trạm sạc tại nơi đông cư dân, hạ tầng chưa đáp ứng như HH Linh Đàm vẫn là bài toán khó với chủ đầu tư và chính quyền sở tại.

Nhiều ý kiến cho rằng, chính sách đang đi trước hạ tầng và đây là điều không hợp lý khi mà trách nhiệm cải tạo đặt lên chủ sở hữu, ban quản trị, nhưng cơ chế hỗ trợ kinh phí cho chung cư cũ chưa rõ. Người dân thì được khuyến khích mua, sử dụng xe điện trong khi chỗ họ sống chưa sẵn sàng.

Hà Nội chọn cách đi thận trọng, theo nguyên tắc “hỗ trợ trước, hạn chế sau”. Nghị quyết 57/2025/NQ-HĐND đặt lộ trình thí điểm Vành đai 1 từ 1/7/2026; mở rộng ra Vành đai 1 và một phần Vành đai 2 từ 1/1/2028, rồi tới Vành đai 3 từ 1/1/2030. Giai đoạn đầu kế thừa mô hình phố đi bộ; xe máy xăng của người dân chưa bị cấm. Chuyên gia Nguyễn Xuân Thủy cho rằng không nên triển khai ồ ạt khi trạm sạc, bãi đỗ và điều kiện phòng cháy chưa sẵn sàng.

Dù vậy, những buổi sáng cuối tháng 10, không khí Hà Nội vẫn ở mức kém. Ngày 15/10/2026, Thành phố ban hành Kế hoạch 400/KH-UBND, kiểm soát cả bụi công trường và đốt lộ thiên. Xanh hóa giao thông là cần thiết nhưng chưa đủ.

Chuyển đổi xanh chỉ bền khi người dân có đường để đi. Thành phố cần tính đến người sống bằng xe máy, hỗ trợ vốn vay ưu đãi, thu cũ đổi mới, giúp chung cư cũ và nhà trọ có chỗ sạc an toàn, duy trì chính sách mềm như miễn vé buýt và đẩy nhanh đường sắt đô thị. Khi ấy, rời xe máy sẽ bớt là một cuộc đánh đổi.

Hà Nội xanh không thể chỉ hiện trên biển báo và bản đồ khoanh vùng. Thành phố chỉ có thể đổi xe, đổi nếp khi những người mưu sinh trên phố như anh Thắng, bà Hạnh và hàng triệu người khác tin rằng mình có thể đi cùng lộ trình ấy, với hy vọng một ngày bầu trời Thủ đô trong xanh trở lại.