Khủng hoảng dầu mỏ thúc đẩy làn sóng điện sạch

Hiện khí hóa đang bước ra khỏi phạm vi của một chương trình nghị sự khí hậu để trở thành một chiến lược an ninh năng lượng trong kỷ nguyên địa chính trị bất ổn. Từ cuộc xung đột tại Iran, cú sốc nguồn cung tại eo biển Hormuz đến những biến động của thị trường dầu mỏ toàn cầu, các quốc gia ngày càng nhận ra rằng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch không chỉ là vấn đề chi phí hay phát thải, mà còn là một rủi ro chiến lược.

Nghịch lý nằm ở chỗ, chính một cuộc khủng hoảng dầu mỏ đang trở thành cú hích mới cho quá trình chuyển dịch sang điện, thúc đẩy các nền kinh tế tăng tốc phát triển năng lượng tái tạo, xe điện và hạ tầng điện. Khi những tuyến vận chuyển dầu khí có thể bị phong tỏa chỉ sau một biến cố địa chính trị, khả năng phát triển nguồn điện trong nước đang được nhìn nhận như một lớp “lá chắn” mới cho an ninh năng lượng. Đây cũng là lý do điện khí hóa được dự báo sẽ trở thành một trong những vấn đề thảo luận trọng tâm tại Hội nghị lần thứ 31 của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP31).

Cú hích bất ngờ

Điện khí hóa đang trở thành trọng tâm của các cuộc đàm phán khí hậu toàn cầu khi COP31 đến gần. Hiện thế giới đã có các công nghệ cần thiết để chuyển từ việc sử dụng trực tiếp nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng điện trong phương tiện giao thông, hộ gia đình, doanh nghiệp và các ngành công nghiệp. Vấn đề hiện nay là mở rộng quy mô các công nghệ này và thực hiện với tốc độ chưa từng có, cùng sự hỗ trợ của các chính sách mạnh mẽ từ các nhà lãnh đạo toàn cầu.

Trọng tâm của COP31, dự kiến diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 11, là đề xuất nâng tỷ trọng điện trong nhu cầu năng lượng cuối cùng toàn cầu lên 35% vào năm 2035, so với khoảng 23% hiện nay. Đây là mục tiêu đầy tham vọng, song được cho là khả thi nếu các chính phủ có chính sách phù hợp để đẩy nhanh điện khí hóa.

Hạ tầng lưới điện và truyền tải chưa theo kịp tốc độ phát triển năng lượng tái tạo

Yếu tố tạo thêm động lực cho mục tiêu này lại là một diễn biến bất ngờ: cuộc xung đột tại Iran.

Khi Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự nhằm vào Iran hồi tháng 2, hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng. Tuyến hàng hải này vốn đảm nhận khoảng 1/5 lượng dầu mỏ được giao dịch toàn cầu, cùng một phần đáng kể nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Việc dòng chảy dầu mỏ qua khu vực bị gián đoạn đã gây ra cú sốc năng lượng trên toàn cầu, đặc biệt đối với các nền kinh tế đang phát triển có nguồn lực tài chính hạn chế và phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng.

Trước tình hình đó, một số nền kinh tế mới nổi đã nhanh chóng điều chỉnh chiến lược an ninh năng lượng, đẩy mạnh chuyển dịch sang năng lượng sạch nhằm phát triển nguồn cung trong nước và giảm phụ thuộc vào dầu khí, qua đó hạn chế tác động của những cú sốc dầu khí toàn cầu trong tương lai.

Theo ABC News của Australia, kể từ tháng 3 năm nay, khoảng 25 quốc gia đã đưa ra các chính sách mang tính cơ cấu nhằm thúc đẩy điện khí hóa. Kết quả là nhiều nền kinh tế đang phát triển trên thế giới, thậm chí một số quốc gia nghèo nhất, hiện đang vượt qua nền kinh tế giàu nhất thế giới về tốc độ phát triển năng lượng sạch và điện khí hóa.

Trong vài năm qua, các quốc gia như Brazil, Chile, El Salvador, Morocco, Kenya và Namibia đều đã vượt Mỹ - nền kinh tế lớn nhất thế giới - trong quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch của mình.

Đến cuối năm 2025, 63% các thị trường mới nổi tại châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh có tỷ trọng điện năng sản xuất từ năng lượng mặt trời cao hơn Mỹ, theo một báo cáo của Yale 360. Trong khi đó, Pakistan đang trải qua một trong những quá trình chuyển đổi năng lượng sạch nhanh nhất trong lịch sử thế giới và có thể đang chứng kiến tốc độ mở rộng công suất điện mặt trời nhanh nhất từ trước đến nay.

Sự phát triển này đánh dấu một bước ngoặt nhanh chóng và quan trọng trong cách thế giới nhìn nhận về an ninh năng lượng.

“Thời điểm này đòi hỏi sự chú ý”, tạp chí Time nhận định hồi tháng 6. “Tại Mỹ và trên toàn thế giới, sự quan tâm đối với năng lượng sạch đang tăng nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử và không nhất thiết xuất phát từ những thành tựu mà phong trào năng lượng sạch tự đạt được. Việc hiểu tại sao điều này xảy ra là rất quan trọng”.

Lý do khá đơn giản. Với nhiều quốc gia, dầu mỏ và khí đốt ngày càng bộc lộ những rủi ro về nguồn cung và giá cả khi bất ổn địa chính trị trở thành trạng thái thường trực trên thị trường năng lượng.

Ngược lại, “điện gió và điện mặt trời không thể bị cấm vận, phong tỏa hoặc bị một thế lực nước ngoài ngắt nguồn”, David Frykman, thành viên hợp danh của quỹ đầu tư mạo hiểm Norrsken có trụ sở tại Stockholm, viết trong một bài bình luận trên Fortune hồi cuối tháng 3. “Mỗi terawatt-giờ điện tái tạo được sản xuất trong nước là một terawatt-giờ mà không đối thủ nào có thể biến thành vũ khí”.

Hơn nữa, năng lượng tái tạo đơn giản đã trở nên quá rẻ để có thể thất bại.

“Nút thắt cổ chai” của quá trình chuyển đổi

Mặc dù đây là tín hiệu đáng khích lệ trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cấp bách và nhu cầu thích ứng nhanh chóng trên toàn cầu, sự bùng nổ đột ngột của sản xuất năng lượng sạch cũng tạo ra những nút thắt nghiêm trọng, đặc biệt liên quan đến khả năng kết nối lưới điện và hạ tầng truyền tải.

Điện khí hóa giao thông, nhà ở và công nghiệp đang được đẩy mạnh nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, tăng cường an ninh năng lượng

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo thế giới sẽ cần xây dựng mới hoặc cải tạo hơn 80 triệu km lưới điện vào năm 2040, về cơ bản đòi hỏi công suất lưới điện hiện tại của thế giới phải tăng gấp đôi trong 15 năm tới.

Điều này đã bắt đầu tạo ra những vấn đề lớn tại các nền kinh tế mà tốc độ phát triển những “mạch máu của kỷ nguyên năng lượng sạch” không theo kịp tốc độ mở rộng năng lượng tái tạo.

Chẳng hạn, nhiều dự án năng lượng tái tạo tại Đông Nam Á, khu vực chịu ảnh hưởng đáng kể từ gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz, đã bị đình trệ trong những năm gần đây. Báo cáo của Bain & Company và Standard Chartered cho biết trong giai đoạn 2021-2025, 50-60% các dự án năng lượng tái tạo tại Thái Lan và Indonesia đã bị hủy hoặc trì hoãn.

“Việc năng lượng tái tạo hiện đang tăng trưởng với tốc độ kỷ lục và doanh số xe điện cũng đạt những con số kỷ lục đồng nghĩa chúng ta phải phát triển lưới điện nhanh hơn”, Jan Rosenow, giáo sư về chính sách năng lượng và khí hậu tại Đại học Oxford, nói với ABC News.

Tuy nhiên, ông cho rằng: “Đó không phải là dấu hiệu cho thấy quá trình chuyển đổi đang thất bại. Chúng ta có thể xây dựng một hệ thống lưới điện lớn hơn. Câu hỏi là: chúng ta có thể làm điều đó nhanh đến mức nào?”.