Băng tan - Hiểm họa từ đỉnh núi

Từ một vụ sụp đổ đến chuỗi hiểm họa

Ngày 26/8/2026, một dòng nước lớn bất ngờ tràn xuống thung lũng tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc, cuốn theo đá, bùn và lượng lớn vật chất, phá hủy nhà cửa, cầu đường và gây thiệt hại nghiêm trọng về người. Những đánh giá ban đầu cho thấy các khối băng cùng một phần vách đá ở độ cao lớn đã sụp đổ, tạo ra dòng lũ mang theo đất đá xuống hạ lưu. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), vụ sụp đổ tạo ra rung chấn tương đương một trận động đất mạnh 5,2 độ và kéo theo hàng loạt vụ sạt lở.

Sông băng tan là một quá trình diễn ra chậm, nhưng những hậu quả mà nó kích hoạt có thể đến rất nhanh

Điều đáng lo ngại nằm ở chỗ một vụ sụp đổ sông băng không chỉ tạo ra một đợt thiên tai đơn lẻ. Khi khối băng, đá và nước lao xuống, chúng có thể chặn dòng sông, hình thành những hồ nước tạm thời; đến khi vật cản bị phá vỡ, lượng nước tích tụ sẽ đổ ập xuống hạ lưu với sức tàn phá tương tự một vụ vỡ đập. Trong một số trường hợp, vật liệu do dòng lũ để lại còn có thể nâng cao lòng sông, chuyển hướng dòng chảy hoặc hình thành những đập tạm thời mới, tạo ra nguy cơ xuất hiện các đợt lũ tiếp theo trong nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí lâu hơn.

Bởi vậy, bản chất nguy hiểm của sụp đổ sông băng không chỉ nằm ở khối lượng băng đá khổng lồ, mà còn ở khả năng tạo ra một chuỗi phản ứng địa chất - thủy văn mà con người rất khó kiểm soát một khi đã bắt đầu. Một biến động trên đỉnh núi có thể nhanh chóng trở thành lũ quét ở thung lũng, sạt lở ở hạ lưu và tiếp tục phát sinh những điểm nguy hiểm mới dọc theo dòng chảy.

Đây là dạng rủi ro đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh nhiều khu vực miền núi đang đồng thời chịu tác động của biến đổi khí hậu, thay đổi sử dụng đất và quá trình phát triển cơ sở hạ tầng

Khi “chất kết dính” của núi cao suy yếu

Không thể quy trực tiếp một thảm họa cụ thể tại Nepal cho biến đổi khí hậu, bởi mỗi vụ sụp đổ sông băng đều chịu tác động của nhiều yếu tố địa chất, địa hình và thủy văn khác nhau. Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo rằng nhiệt độ toàn cầu gia tăng đang làm thay đổi điều kiện ổn định vốn có của các vùng núi cao, qua đó làm gia tăng nguy cơ xảy ra những hiện tượng bất thường.

Những ngôi nhà bị hư hại nằm chênh vênh gần bờ sông Trishuli

Dãy Hindu Kush Himalaya là một trong những khu vực chịu tác động rõ nét. Nhiệt độ gia tăng đang làm biến đổi sông băng, lớp tuyết phủ, tầng đất đóng băng vĩnh cửu và các sườn núi. Khu vực này hiện có hơn 63.000 sông băng, cung cấp nước cho ít nhất 10 hệ thống sông lớn ở châu Á, qua đó hỗ trợ an ninh lương thực và sinh kế của hàng tỉ người.

Khi sông băng thu hẹp, lớp đá từng được băng bao phủ và bảo vệ sẽ phải tiếp xúc nhiều hơn với nhiệt độ cao, nước mưa và các chu kỳ đóng băng - tan băng. Cùng với đó, tầng đất đóng băng vĩnh cửu có thể tan chảy, làm suy yếu nền đá và các sườn núi. Những thay đổi tưởng như diễn ra âm thầm ấy có thể làm mất dần trạng thái cân bằng của cả hệ thống địa hình, khiến các khối băng, đá và đất trở nên dễ dịch chuyển hơn.

Đó cũng là lý do giới khoa học không chỉ quan tâm đến lượng băng đang mất đi, mà ngày càng chú ý đến những gì có thể xảy ra sau khi băng mất đi.

Người dân kéo cáp trượt mới được lắp để đưa người qua sông Trishuli

Một sườn núi được giữ ổn định trong hàng nghìn năm có thể trở nên dễ tổn thương khi lớp băng và đất đóng băng suy yếu. Một hồ nước hình thành dưới chân sông băng có thể trở thành nguồn năng lượng nguy hiểm nếu bị phá vỡ. Và một khối băng tưởng như bất động ở độ cao hàng nghìn mét có thể trở thành tác nhân khởi đầu cho cả một chuỗi lũ quét và sạt lở ở phía dưới.

Cảnh báo sớm - khoảng cách giữa biết và hành động

Himalaya không phải khu vực duy nhất đối mặt với nguy cơ này. Từ Andes, Alps đến Greenland, Alaska, Na Uy, New Zealand và Chile, sự bất ổn của các sông băng đang đặt ra những dạng rủi ro khác nhau tùy theo điều kiện địa hình.

Tại Italy, năm 2022, một khối băng lớn thuộc sông băng Marmolada tách ra trong đợt nắng nóng mùa hè, gây lở đất, đá và khiến 11 người thiệt mạng. Tại Greenland, một vụ sạt lở đá - băng năm 2023 đã tạo ra những con sóng cao khoảng 189m trong một vịnh hẹp. Tại Alaska năm 2025, một vụ sụp đổ tương tự tạo ra siêu sóng thần cao khoảng 482m. Tại Thụy Sĩ, tháng 5/2025, một phần lớn sông băng Birch ở thung lũng Lötschen bị gãy, kéo theo khoảng 20 triệu tấn đất đá chôn vùi phần lớn làng Blatten.

Người dân chỉ còn biết đứng nhìn

Những sự kiện này đặt ra một cách nhìn khác về sông băng. Trước đây, khi nói đến băng tan, người ta thường nghĩ trước hết đến mực nước biển dâng và những tác động dài hạn đối với các vùng ven biển. Nhưng ngày càng rõ rằng nguy cơ cũng tồn tại ngay trên đất liền, tại chính những nơi sông băng đang suy yếu, nơi các thung lũng phía dưới tập trung dân cư, đường sá, công trình và hoạt động kinh tế. Nói cách khác, băng tan không chỉ làm thay đổi lượng nước; nó có thể làm thay đổi mức độ an toàn của cả một vùng núi.

Một trong những vấn đề đáng suy nghĩ nhất từ thảm họa Nepal là liệu những biến động trước khi sông băng sụp đổ có thể được nhận diện hay không.

Theo báo cáo của nhóm HiRISK, một số dấu hiệu bất thường đã xuất hiện trước thảm họa. Nước băng tan chuyển màu nâu rõ rệt từ ngày 24/8/2026, trong khi một vết nứt có dấu hiệu lan rộng vào lớp đá bên dưới sườn núi trong những ngày trước đó. Những tín hiệu này cho thấy khối băng đã có dấu hiệu mất ổn định.

Như vậy, vấn đề không hoàn toàn nằm ở việc thiên tai có thể xảy ra bất ngờ đến mức không thể nhận biết, mà còn nằm ở khả năng biến những tín hiệu rời rạc thành một cảnh báo đủ sớm, đủ chính xác và đủ sức thúc đẩy hành động.

Người dân đi bộ dọc theo con đường lầy lội sau trận lũ quét ở Trishuli

Đây là khoảng trống mà nhiều khu vực miền núi vẫn phải đối mặt. Himalaya có diện tích rộng lớn, địa hình hiểm trở, điều kiện tiếp cận khó khăn, trong khi mỗi sông băng có thể biểu hiện những dấu hiệu khác nhau trước khi sụp đổ. Một số hệ thống cảnh báo sớm đã được thiết lập, nhưng chủ yếu tập trung vào các hồ sông băng; tại khu vực xảy ra thảm họa Nepal, chưa có hệ thống vận hành chuyên biệt để cảnh báo những rủi ro liên quan đến sông băng.

Trong những tình huống mà đợt sụp đổ ban đầu diễn ra quá nhanh, cảnh báo tại ngay khu vực phát sinh có thể không đủ thời gian để sơ tán. Nhưng đối với các cộng đồng ở hạ lưu, một hệ thống cảnh báo toàn diện với thời gian cảnh báo từ 10 phút trở lên hoàn toàn có thể tạo ra cơ hội cứu sống con người.

Kinh nghiệm từ Thụy Sĩ càng củng cố nhận định này. Tại Blatten, nguy cơ sông băng đã được theo dõi trong thời gian dài; khi các dấu hiệu bất ổn gia tăng, chính quyền phát lệnh sơ tán khoảng 300 người dân cùng gia súc. Khi vụ sụp đổ xảy ra, phần lớn ngôi làng bị chôn vùi nhưng không có cư dân nào thiệt mạng.

Điều đó cho thấy cảnh báo sớm không thể ngăn núi sập, nhưng có thể ngăn một thảm họa tự nhiên biến thành thảm họa nhân đạo.

Cần một hệ thống quản trị rủi ro nhiều tầng

Từ những bài học này, ứng phó với hiểm họa sông băng không thể chỉ dừng ở việc lắp thêm một vài thiết bị quan trắc. Điều cần thiết hơn là xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro liên kết từ theo dõi, phân tích, cảnh báo đến sơ tán và quy hoạch phát triển.

Trước hết, cần hình thành mạng lưới quan trắc tích hợp, kết hợp ảnh vệ tinh với dữ liệu địa chấn, quan trắc sông, theo dõi hồ sông băng và giám sát biến động của các sườn núi. Việc theo dõi riêng lẻ từng yếu tố sẽ khó phản ánh đầy đủ một chuỗi nguy cơ vốn có thể liên kết từ băng tan, sạt lở đến lũ quét. Giới chuyên gia cũng đề xuất kết hợp giám sát vệ tinh với hệ thống đo đạc tại mặt đất và cảnh báo có khả năng phát hiện dòng lũ tràn.

Lũ quét và sạt lở đất dọc biên giới Nepal - Trung Quốc

Tiếp đó, cần chuyển từ tư duy “dự báo thiên tai” sang “quản trị rủi ro”. Không phải mọi vụ sụp đổ đều có thể dự báo chính xác về thời điểm và quy mô, nhưng có thể xác định những khu vực có nguy cơ cao, lập bản đồ hiểm họa, khoanh vùng dân cư và cơ sở hạ tầng dễ bị tổn thương, đồng thời xây dựng trước các kịch bản sơ tán.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các hoạt động xây dựng và đô thị hóa tiếp tục diễn ra tại những khu vực ven sông, đồng bằng ngập lũ và các thung lũng miền núi. Khi dân cư và cơ sở hạ tầng ngày càng tập trung vào vùng có nguy cơ, cùng một hiện tượng tự nhiên sẽ gây ra hậu quả lớn hơn nhiều.

Cuối cùng, cảnh báo chỉ có ý nghĩa khi thông tin có thể đến đúng người, đúng lúc và được chuyển hóa thành hành động. Vì vậy, bên cạnh công nghệ, cần xây dựng quy trình rõ ràng về trách nhiệm: ai theo dõi, ai phát cảnh báo, ai quyết định sơ tán và người dân phải di chuyển đến đâu. Một hệ thống cảnh báo hiện đại nhưng không có cơ chế phản ứng tương ứng sẽ không thể phát huy đầy đủ giá trị.

Đặc thù của Himalaya cho thấy quản trị rủi ro sông băng không thể bị giới hạn bởi đường biên giới quốc gia. Sông băng có thể nằm ở một quốc gia, nhưng dòng nước, đất đá và hậu quả của một vụ sụp đổ có thể nhanh chóng lan sang quốc gia khác.

Vì vậy, chia sẻ dữ liệu quan trắc, ảnh vệ tinh, thông tin về hồ sông băng và các dấu hiệu bất ổn của sườn núi cần trở thành một phần của cơ chế hợp tác thường xuyên giữa các quốc gia trong khu vực. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải tăng cường liên lạc, chia sẻ thông tin và phối hợp phân tích rủi ro xuyên biên giới giữa Nepal và Trung Quốc.

Nước lũ chứa đầy bùn và mảnh vụn tràn qua lòng sông Bhotekoshi ở Rasuwa, phía bắc Nepal

Về lâu dài, hợp tác quốc tế còn phải gắn với nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính. Nghiên cứu được dẫn trong tư liệu cho thấy ngay cả khi nhiệt độ toàn cầu được giữ ổn định ở mức hiện tại, một phần đáng kể lượng sông băng trên thế giới vẫn sẽ biến mất; việc giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu ở mức 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng bảo tồn sông băng.

Điều đó cho thấy hai nhiệm vụ phải được tiến hành song song: giảm tốc độ nóng lên của trái đất và thích ứng với những biến đổi đã không thể đảo ngược trong ngắn hạn.

Đừng chờ đến khi núi lên tiếng

Sông băng tan là một quá trình diễn ra chậm, nhưng những hậu quả mà nó kích hoạt có thể đến rất nhanh. Đó chính là nghịch lý khiến rủi ro này đặc biệt nguy hiểm: con người có thể quan sát sự suy giảm của băng trong nhiều năm, nhưng thời gian từ khi một khối băng mất ổn định đến khi thảm họa xảy ra đôi khi chỉ được tính bằng phút.

Bởi vậy, bài học lớn nhất từ Nepal không nằm ở quy mô của một vụ sụp đổ, mà ở yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận đối với rủi ro khí hậu. Không thể chỉ quan sát lượng băng mất đi rồi chờ đợi những tác động tiếp theo; cần nhận diện những gì đang thay đổi bên dưới và xung quanh sông băng, đánh giá những khu vực có nguy cơ, xây dựng kịch bản ứng phó và chuẩn bị năng lực hành động trước khi tín hiệu cảnh báo trở thành thảm họa.

Những ngôi nhà bị ngập trong bùn sau trận lũ quét ở Devighat thuộc huyện Nuwakot, Nepal

Nếu nhiệt độ khí quyển và đại dương tiếp tục tăng, giới khoa học dự báo tần suất và quy mô của các hiểm họa liên quan đến sông băng có thể gia tăng trong những thập niên tới.

Vì thế, câu hỏi không còn là liệu sông băng có tiếp tục sụp đổ hay không, mà là chúng ta sẽ chuẩn bị đến đâu trước khi vụ sụp đổ tiếp theo xảy ra.

Một hệ thống quan trắc tốt có thể phát hiện dấu hiệu bất thường. Một bản đồ nguy cơ tốt có thể chỉ ra nơi cần tránh. Một cơ chế cảnh báo hiệu quả có thể tạo thêm thời gian. Một quy hoạch thận trọng có thể ngăn con người xây dựng ngay trên đường đi của dòng lũ. Và một quyết định sơ tán được đưa ra đúng lúc có thể biến một thảm họa không thể ngăn chặn thành một thảm họa có thể giảm thiểu đáng kể thiệt hại về người.

Trong một thế giới nóng lên, không thể đòi hỏi thiên nhiên trở lại trạng thái cũ trong ngày một ngày hai. Điều có thể làm và phải làm sớm hơn là xây dựng năng lực thích ứng đủ mạnh để không bị động trước những thay đổi đang diễn ra. Bởi khi những lớp băng từng giữ ổn định các sườn núi bắt đầu suy yếu, sự chủ động của con người chính là lớp phòng vệ cuối cùng.