COP31: Thử thách mới đối với tiến trình khí hậu toàn cầu

Chủ tịch COP31 Murat Kurum của Thổ Nhĩ Kỳ phát biểu trong lễ khai mạc tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 9/11/2026. (Ảnh: REUTERS)

Trong bối cảnh đó, COP31 có thể đạt được điều gì? Các hội nghị khí hậu thường niên của Liên Hợp Quốc còn hữu ích hay không? Và tiến trình thực hiện Thỏa thuận Paris năm 2015 đang ở đâu?

Sự hình thành của ngoại giao khí hậu

Năm 1988, Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) được thành lập dưới sự bảo trợ của hai cơ quan Liên Hợp Quốc. Báo cáo đánh giá đầu tiên công bố năm 1990 cảnh báo rằng, nếu không có biện pháp can thiệp, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng từ 4-5°C vào cuối thế kỷ XXI.

Các chuyên gia đề xuất xây dựng một công ước khung và những nghị định thư bổ sung nhằm phối hợp hành động giữa các quốc gia, tương tự mô hình hợp tác quốc tế bảo vệ tầng ozone.

Năm 1992, Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất tại Rio de Janeiro thông qua Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC), đặt nền móng cho các cuộc đàm phán khí hậu quốc tế.

Công ước dựa trên ba nguyên tắc chính. Mục tiêu: Ổn định nồng độ khí nhà kính trong khí quyển ở mức có thể ngăn chặn những ảnh hưởng nguy hiểm do con người gây ra đối với hệ thống khí hậu. Trách nhiệm chung nhưng có phân biệt: Các quốc gia cùng có trách nhiệm ứng phó với biến đổi khí hậu, nhưng mức độ trách nhiệm khác nhau. Các nước phát triển được xác định là nhóm chịu trách nhiệm lớn hơn. Cơ chế hợp tác đa phương: Hội nghị các bên tham gia Công ước (COP) được tổ chức ít nhất mỗi năm một lần. Các quyết định được thông qua theo nguyên tắc đồng thuận, mỗi quốc gia có một phiếu. Năm 1995, COP1 tại Berlin chính thức mở đầu tiến trình đàm phán khí hậu toàn cầu.

Từ Nghị định thư Kyoto đến Thỏa thuận Paris

Tại COP3 năm 1997, các nước thông qua Nghị định thư Kyoto, văn bản triển khai đầu tiên của Công ước năm 1992. Nghị định thư đặt ra các cam kết cắt giảm khí thải bắt buộc đối với các nước phát triển và những quốc gia thuộc khối Xô viết cũ, với mục tiêu giảm 5% lượng phát thải khí nhà kính trong giai đoạn 2008-2012.

Tuy nhiên, Mỹ từ chối phê chuẩn vào năm 2001, khiến quá trình có hiệu lực của nghị định thư bị trì hoãn đến tháng 2/2005, sau khi Nga phê chuẩn vào cuối năm 2004.

Việc thiếu sự tham gia của Mỹ, cùng với lượng phát thải tăng nhanh tại Trung Quốc và các nền kinh tế mới nổi, khiến phạm vi điều chỉnh của Kyoto dần thu hẹp, chỉ còn bao phủ khoảng một phần ba lượng phát thải toàn cầu.

Nỗ lực mở rộng các cam kết của Kyoto sang các nước mới nổi thất bại tại COP15 ở Copenhagen năm 2009. Thay vào đó, các nền kinh tế mới nổi đề xuất một thỏa thuận toàn cầu, trong đó mỗi nước tự xác định mức đóng góp giảm phát thải, đi kèm cam kết hỗ trợ tài chính từ các nước giàu.

Mỹ dưới thời Tổng thống Barack Obama ủng hộ phương án này và cam kết chuyển 100 tỷ USD mỗi năm cho các nước đang phát triển từ năm 2020.

Tại COP21 tháng 12/2015, Thỏa thuận Paris được thông qua, tạo ra khuôn khổ hợp tác khí hậu mới với ba điểm đổi mới quan trọng:

Mục tiêu nhiệt độ: Giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu thấp hơn nhiều so với 2°C và nỗ lực giới hạn ở 1,5°C. Các quốc gia cần sớm đạt đỉnh phát thải và hướng tới trung hòa khí hậu vào cuối thế kỷ.

Cam kết giảm phát thải toàn cầu: Tất cả các quốc gia đều phải đưa ra Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), cập nhật ít nhất 5 năm một lần, dựa trên kết quả đánh giá tiến độ chung (Global Stocktake).

Tài chính khí hậu: Mở rộng hỗ trợ cho các nước đang phát triển, không chỉ trong thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn trong ứng phó với tổn thất và thiệt hại. Cam kết tài chính 100 tỷ USD mỗi năm từ năm 2020 được duy trì và xem là mức sàn để tiếp tục nâng lên từ năm 2025.

Thực thi Thỏa thuận Paris: Tiến triển nhưng chưa đủ

Thỏa thuận Paris chính thức có hiệu lực ngày 4/11/2016. Tuy nhiên, chỉ ít ngày sau, ông Donald Trump đắc cử Tổng thống Mỹ và quyết định rút nước này khỏi thỏa thuận vào năm 2017. Đến năm 2021, Tổng thống Joe Biden đưa Mỹ trở lại Thỏa thuận Paris.

Tại COP26 ở Glasgow cùng năm, gần như toàn bộ các quốc gia, bao gồm Mỹ, đã nộp NDC, khởi động chu kỳ thực hiện 5 năm đầu tiên (2020-2025). Nhiều nước nâng mức cam kết giảm phát thải so với năm 2015. Chẳng hạn, Liên minh châu Âu (EU) nâng mục tiêu giảm phát thải vào năm 2030 từ 40% lên 55% so với năm 1990.

Tuy nhiên, đánh giá toàn cầu đầu tiên tại COP28 ở Dubai năm 2023 cho thấy, ngay cả khi tất cả NDC được thực hiện đầy đủ, lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu cũng chỉ có thể giảm khoảng 10% trong giai đoạn 2019-2030. Đây là tiến bộ so với dự báo năm 2015, nhưng vẫn chưa đủ để đưa thế giới vào lộ trình giới hạn mức tăng nhiệt độ dưới 2°C.

Tại COP29 ở Baku năm 2024, các nước đạt thỏa thuận tăng gấp ba nguồn tài chính khí hậu quốc tế, hướng tới mức tối thiểu 300 tỷ USD mỗi năm vào năm 2035.

Đến năm 2025, các NDC mới chỉ nâng tham vọng khí hậu ở mức hạn chế so với những cam kết đưa ra tại Glasgow năm 2021. Báo cáo Emissions Gap 2026 của Liên Hợp Quốc, công bố trước COP31, đưa ra hai cảnh báo đáng chú ý:

Mức tăng nhiệt độ 1,5°C gần như không thể đạt được nếu không trải qua giai đoạn vượt ngưỡng, với nhiệt độ có thể tăng lên khoảng 1,7-1,8°C vào giữa thế kỷ. Để đưa nhiệt độ trở lại mức 1,5°C vào cuối thế kỷ, thế giới sẽ phải cắt giảm phát thải mạnh hơn nhiều so với dự kiến trước đây.

COP31 đối mặt với những thách thức nào?

COP31 diễn ra dưới mô hình chủ tịch kép chưa từng có: Thổ Nhĩ Kỳ chủ trì hội nghị, còn Australia phụ trách điều phối đàm phán. Tuy nhiên, triển vọng đạt được bước đột phá không mấy khả quan vì nhiều nguyên nhân:

Chính quyền Donald Trump không chỉ rút khỏi Thỏa thuận Paris mà còn rời khỏi Công ước khí hậu năm 1992 và IPCC. Chính sách chống khí hậu của Mỹ, quốc gia phát thải khí nhà kính lớn thứ hai thế giới, có nguy cơ làm chậm quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch.

Việc Mỹ cắt các khoản đóng góp tài chính cũng gây trở ngại cho mục tiêu mở rộng nguồn vốn khí hậu quốc tế, đồng thời làm gia tăng bất bình của các nước nghèo và đang phát triển vốn đã chịu ảnh hưởng từ xu hướng suy giảm viện trợ phát triển.

Trong bối cảnh Mỹ rút lui, Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy các lập luận ủng hộ thương mại tự do, qua đó củng cố lợi thế trong các ngành công nghiệp phục vụ chuyển dịch năng lượng.

Điều này làm gia tăng bất đồng với EU, đặc biệt liên quan đến cơ chế thuế carbon đối với hàng nhập khẩu mà Bắc Kinh cho là một hình thức bảo hộ thương mại trá hình.

Việc huy động và phân bổ nguồn tài chính quốc tế sẽ là một trong những nội dung quan trọng nhất tại COP31, nhất là khi các nước đang phát triển cần nguồn lực lớn hơn để thích ứng với biến đổi khí hậu và ứng phó với thiệt hại.

Những kỳ vọng và hướng đi cho COP31

Một trong những kết quả dự kiến của COP31 là thông qua mục tiêu “35 vào năm 2035”, tức nâng tỷ trọng điện năng lên 35% trong tổng mức tiêu thụ năng lượng cuối cùng vào năm 2035.

Mục tiêu này phù hợp với xu hướng điện khí hóa ngày càng mạnh trong các hoạt động kinh tế và đời sống. Tuy nhiên, do không đặt điều kiện về nguồn khai thác điện (nhiên liệu hóa thạch hay năng lượng sạch), mức độ đóng góp trực tiếp vào mục tiêu khí hậu vẫn còn hạn chế.

Trong bối cảnh chủ nghĩa dân tộc gia tăng và chủ nghĩa đa phương suy yếu, COP đang đối mặt với một trong những giai đoạn khó khăn nhất. Tuy nhiên, việc từ bỏ các hội nghị thường niên không phải là giải pháp, bởi thế giới hiện nay càng cần tăng cường hợp tác quốc tế để ứng phó với biến đổi khí hậu.

Một đề xuất cải cách đáng chú ý là thay thế nguyên tắc ra quyết định đồng thuận được quy định trong Công ước năm 1992 bằng cơ chế biểu quyết theo đa số đủ điều kiện.

Trên thực tế, nguyên tắc đồng thuận trao quyền phủ quyết quá lớn cho các nhóm thiểu số có khả năng ngăn cản quyết định, đặc biệt là những quốc gia có lợi ích gắn với khai thác và tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch.

Thay đổi cơ chế ra quyết định có thể giúp COP giảm tình trạng bế tắc, nâng cao hiệu quả đàm phán và tạo thêm dư địa cho hành động khí hậu toàn cầu.

Khủng hoảng dầu mỏ thúc đẩy làn sóng điện sạch

Petrovietnam tổ chức thành công Kỳ họp giữa năm lần thứ 10 các Tiểu ban ASCOPE tại Đà Nẵng

PETROVIETNAM thúc đẩy hợp tác năng lượng ASEAN