GDP tăng, vì sao chi phí sinh hoạt vẫn là bài toán lớn?

Mỗi gia đình có một “rổ chi tiêu” khác nhau

Với anh Nam, một gia đình trẻ đang sinh sống tại Cầu Giấy (Hà Nội), tổng thu nhập của hai vợ chồng khoảng 20 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, gia đình phải thuê nhà 6 triệu đồng và nuôi hai con đang đi học. Sau khi chi trả tiền nhà, học hành, ăn uống, điện nước, xăng xe và các khoản thiết yếu, số tiền còn lại để tiết kiệm không nhiều. Chỉ cần con ốm, xe hỏng hoặc phát sinh một khoản đóng góp ở trường, ngân sách gia đình lập tức chịu sức ép.

GDP tăng không đồng nghĩa mọi mặt hàng đều rẻ hơn.

“Thu nhập có thể vẫn tăng, nhưng các khoản phải chi cũng tăng. Cuối tháng còn lại bao nhiêu mới là điều gia đình quan tâm”, anh Nam chia sẻ.

Trong khi đó, gia đình chị Lan ở Hoài Đức có tổng thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng và không phải trả tiền thuê nhà vì đã có căn hộ chung cư. Tuy nhiên, với hai con đang đi học, các khoản dành cho ăn uống, giáo dục, điện nước, đi lại và chăm sóc con cái vẫn chiếm phần lớn thu nhập. Việc duy trì một khoản tiết kiệm ổn định mỗi tháng cũng không dễ dàng.

Hai gia đình có thu nhập và hoàn cảnh nhà ở khác nhau nhưng cùng cho thấy một thực tế: không thể chỉ nhìn vào mức thu nhập để đánh giá đời sống. Quan trọng là thu nhập tăng bao nhiêu và chi phí thiết yếu tăng bao nhiêu.

Nếu thu nhập tăng 10% nhưng tiền nhà, thực phẩm, giáo dục, điện nước, đi lại cũng tăng nhanh, phần thu nhập thực sự dành cho tiết kiệm hoặc nâng cao chất lượng cuộc sống sẽ không tăng tương ứng. Đây cũng là khoảng cách giữa những con số tăng trưởng kinh tế ở tầm vĩ mô và cảm nhận rất cụ thể trong “ví tiền” của mỗi gia đình.

GDP tăng không đồng nghĩa mọi mặt hàng đều rẻ hơn. GDP phản ánh quy mô và tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế, trong khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) phản ánh biến động giá của một “rổ” hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng. Vì vậy, hai chỉ số này hoàn toàn có thể cùng tăng.

Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh trong khi giá nhà ở, thực phẩm, giáo dục, y tế, vận tải và các dịch vụ thiết yếu vẫn tăng. Nếu thu nhập danh nghĩa tăng chậm hơn chi phí sinh hoạt, thu nhập thực tế và khả năng tích lũy của người dân sẽ chịu sức ép.

Nếu một gia đình có thu nhập tăng 10% nhưng tiền nhà, thực phẩm, giáo dục, điện nước, đi lại và các khoản chi thiết yếu cùng tăng nhanh, phần thu nhập thực sự có thể sử dụng cho tiết kiệm hoặc nâng cao chất lượng cuộc sống sẽ không tăng tương ứng.

Đáng chú ý, “rổ hàng hóa” dùng để tính CPI mang tính bình quân, trong khi mỗi gia đình lại có một cơ cấu chi tiêu riêng. Với gia đình anh Nam, tiền thuê nhà chiếm khoảng 30% thu nhập, trong khi chi phí nuôi hai con tiếp tục tạo áp lực. Gia đình chị Lan ít chịu tác động từ giá thuê nhà nhưng 15 triệu đồng vẫn phải phân bổ cho bốn thành viên.

Tương tự, gia đình không có con nhỏ sẽ có cơ cấu chi tiêu khác gia đình có hai con đang đi học. Người sử dụng ô tô chịu biến động chi phí khác người đi phương tiện công cộng; người thuê nhà chịu tác động khác người đã có nhà.

Vì vậy, cảm nhận về lạm phát không chỉ đến từ con số CPI chung mà còn phụ thuộc vào những mặt hàng mỗi gia đình buộc phải chi trả hằng ngày. Muốn đánh giá đời sống thực sự cải thiện đến đâu, cần nhìn cả vào thu nhập thực tế, chi phí sinh hoạt và khả năng tích lũy của từng nhóm hộ gia đình.

GDP tăng nhưng “ví tiền” vẫn chịu áp lực

Theo LS Trương Thanh Đức, việc đưa tiền tiết kiệm của người dân vào đầu tư có thể tạo thêm động lực cho tăng trưởng. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng không chỉ là dòng tiền được đưa vào nền kinh tế bao nhiêu mà là hiệu quả sử dụng nguồn vốn đó.

Theo ông, nếu nhìn vào thực tế giải ngân đầu tư và các hoạt động đầu tư đang diễn ra, có thể thấy nền kinh tế đang tăng trưởng. Tuy nhiên, cần nhìn sâu hơn vào chất lượng của tăng trưởng, bởi không phải khoản chi nào tạo ra hoạt động kinh tế cũng đồng nghĩa với việc xã hội nhận được giá trị tương ứng.

Theo LS Trương Thanh Đức, GDP phản ánh quy mô và mức độ hoạt động của nền kinh tế, nhưng chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả đầu tư, chất lượng tăng trưởng hay mức độ cải thiện đời sống của từng nhóm dân cư.

Chẳng hạn, việc đầu tư, chỉnh trang vỉa hè có thể tạo ra hoạt động kinh tế và được tính vào GDP, nhưng đồng thời có thể làm phát sinh hoặc triệt tiêu những hoạt động khác. Trong quá trình sắp xếp lại tổ chức, cơ quan, đơn vị, việc xây dựng, di chuyển hoặc bố trí lại trụ sở cũng tạo ra những khoản chi phí lớn.

Ngay cả khi xảy ra thiên tai, hoạt động khắc phục hậu quả cũng tạo ra hoạt động kinh tế và được tính vào GDP. Nhưng xét từ góc độ đời sống, xã hội đã phải gánh chịu thiệt hại trước đó.

“GDP vẫn tính những khoản chi phí đó vào tăng trưởng. Bão lụt cũng vậy, khắc phục hậu quả thiên tai cũng làm phát sinh hoạt động kinh tế và được tính vào GDP, chứ GDP không trừ đi những thiệt hại đã xảy ra mà chủ yếu ghi nhận phần hoạt động phát sinh”, ông phân tích.

Theo LS Trương Thanh Đức, đây cũng là giới hạn khi sử dụng GDP như một thước đo duy nhất để đánh giá sức khỏe nền kinh tế. GDP phản ánh quy mô và mức độ hoạt động của nền kinh tế, nhưng chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả đầu tư, chất lượng tăng trưởng hay mức độ cải thiện đời sống của từng nhóm dân cư.

“Chỉ nhìn vào GDP thì rất khó trả lời được người dân có nhiều tiền hơn hay đời sống có thực sự tốt hơn hay không. Kể cả tăng trưởng đạt hai con số thì chắc chắn nền kinh tế có tăng, nhưng nếu hiệu quả và lợi ích mang lại thấp thì chất lượng tăng trưởng vẫn là vấn đề cần phải quan tâm”, ông nói.

Nhìn từ những câu chuyện như gia đình anh Nam hay chị Lan, thước đo của tăng trưởng không chỉ là GDP tăng bao nhiêu, mà còn là khả năng người dân trang trải cuộc sống và tích lũy cho tương lai. Cùng một mức thu nhập, gia đình phải thuê nhà và nuôi con có thể chịu áp lực lớn hơn nhiều so với gia đình đã có nhà ở.

Vì vậy, bên cạnh GDP, cần nhìn vào thu nhập thực tế, việc làm, năng suất lao động, chi phí nhà ở, giáo dục, y tế và khả năng tích lũy của người dân.

Ở góc độ mỗi gia đình, tăng trưởng đôi khi rất đơn giản: sau khi trả tiền nhà, tiền ăn, tiền học và các chi phí thiết yếu, cuối tháng vẫn còn một khoản để tiết kiệm. Nếu khoản tiền này năm sau cao hơn năm trước, gia đình có thêm khả năng mua sắm, chăm lo cho con cái và ứng phó với những khoản phát sinh, thì khi đó tăng trưởng mới thực sự đi vào đời sống.

Lộ diện thành phố đắt đỏ nhất thế giới năm 2023

Việt Nam vào nhóm nước có thu nhập trung bình cao

Mục tiêu tăng trưởng 10% và bài toán kiểm soát lạm phát năm 2026

GDP quý II tăng khá gần 8,4%, động lực chính từ công nghiệp - xây dựng