Cuộc chiến mới của thế giới: Dầu mỏ, đất hiếm và “yết hầu” Hormuz

Từ việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm, khoáng sản quan trọng đến nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz, các nhà hoạch định chính sách và giới phân tích ngày càng nhận ra: kiểm soát dầu mỏ, khoáng sản thiết yếu, đất hiếm và nam châm có ý nghĩa chiến lược không kém việc xây dựng kho vũ khí hiện đại. Khi thiếu hụt những nguồn lực này, năng lực quốc phòng có thể bị suy yếu, cho thấy cuộc chạy đua vũ trang đang song hành với một cuộc cạnh tranh mới về các tài nguyên nền tảng của kinh tế và công nghiệp hiện đại.

Eo biển Hormuz được ví như “yết hầu năng lượng” của thế giới

“Cạnh tranh giữa các cường quốc đã quay trở lại những yếu tố cơ bản: ai kiểm soát các nguồn tài nguyên vật chất mà nền kinh tế và quân đội hiện đại phụ thuộc vào”, bà Alice Gower, đối tác tại Azure Strategy, nhận định với Wall Street Journal. “Năng lượng, khoáng sản thiết yếu và năng lực công nghiệp là đòn bẩy, không chỉ đơn thuần là tài sản kinh tế”, bà nói thêm.

Iran và eo biển Hormuz

Cuộc chiến tại Trung Đông và việc phong tỏa eo biển Hormuz đã phơi bày thực tế về nguồn cung năng lượng bị bóp nghẹt. Đây là điểm nghẽn quan trọng nhất thế giới đối với dầu mỏ và LNG, nơi từng vận chuyển khoảng 20% thương mại năng lượng toàn cầu mỗi ngày trước khi chiến sự Iran bùng nổ, nhưng đã gần như bị đóng cửa đối với phần lớn tàu chở dầu trong hơn 3 tuần.

Không chỉ là một tuyến vận tải năng lượng thông thường, eo biển Hormuz được xem là “yết hầu” của hệ thống năng lượng toàn cầu. Đây là lối ra biển duy nhất của phần lớn các quốc gia xuất khẩu dầu lớn tại Vịnh Ba Tư như Arập Xêút, Iraq, Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE), Kuwait và Qatar, khiến nguồn cung năng lượng toàn cầu gần như “dồn vào một điểm nghẽn duy nhất”.

Điều đáng chú ý là gần như không tồn tại giải pháp thay thế đủ quy mô. Các tuyến đường ống né Hormuz chỉ có thể xử lý một phần nhỏ lưu lượng, không thể bù đắp nếu tuyến này bị gián đoạn hoàn toàn. Vì vậy, bất kỳ sự cố nào tại đây - dù chỉ là gián đoạn tạm thời - cũng có thể ngay lập tức gây biến động mạnh về giá dầu, chi phí vận tải và lạm phát toàn cầu.

Chính vì mức độ tập trung rủi ro cực cao này, Hormuz không chỉ là điểm nóng địa chính trị, mà còn là “đòn bẩy chiến lược” có thể tác động trực tiếp tới tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và ổn định tài chính của toàn thế giới.

Cú sốc nguồn cung lớn này - được xem là gián đoạn nghiêm trọng nhất trong lịch sử ngành dầu mỏ - cho thấy thế giới phụ thuộc sâu sắc vào tài nguyên năng lượng và yếu tố địa lý cùng nguồn cung vật lý đóng vai trò then chốt. Khi lượng lớn dầu và khí bị “mắc kẹt” tại Trung Đông, giá dầu đã tăng vượt 100 USD/thùng, giá khí đốt tại châu Âu tăng gấp đôi, còn giá LNG giao ngay tại châu Á lên mức cao nhất trong nhiều năm.

Tình hình mong manh tại Trung Đông đang lan rộng ảnh hưởng sang châu Á - khu vực phụ thuộc nhiều nhất vào nguồn dầu và LNG từ Vịnh Ba Tư. Các nhà máy lọc dầu châu Á phải trả mức giá cao kỷ lục cho dầu ngoài Trung Đông, nhiều nơi đang cân nhắc hoặc đã cắt giảm công suất, trong khi các quốc gia bắt đầu áp dụng biện pháp tiết kiệm nhiên liệu, từ tuần làm việc 4 ngày đến cấm xuất khẩu nhiên liệu.

Tại châu Âu, mùa tích trữ khí đốt cho mùa đông dự kiến sẽ khó khăn nhất từ trước đến nay, khi châu Á đang trả giá cao hơn để mua LNG giao ngay, trong bối cảnh nguồn cung từ Qatar bị gián đoạn và có thể mất tới 5 năm để khôi phục hoàn toàn sau các cuộc tấn công tên lửa của Iran.

Ngay cả Mỹ - quốc gia được xem là “độc lập năng lượng” và là nhà khai thác dầu lớn nhất thế giới - cũng không miễn nhiễm trước các cú sốc nguồn cung toàn cầu quy mô lớn như vậy.

Giá xăng trung bình toàn quốc tại Mỹ đang tiến gần 4 USD/gallon, tăng hơn 1 USD so với một tháng trước khi chiến sự bắt đầu.

Dầu mỏ là tài nguyên toàn cầu, được giao dịch trên thị trường toàn cầu và giá cả phản ánh các yếu tố cung - cầu, dù trong thời gian gần đây bị chi phối mạnh bởi yếu tố địa chính trị. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không có nguồn cung thay thế đủ lớn để bù đắp phần thiếu hụt từ Trung Đông. Các nhà khai thác đang phải cắt giảm sản lượng do thiếu khả năng lưu trữ, điều này càng làm chậm quá trình phục hồi nguồn cung khi khủng hoảng kết thúc.

Tất cả cho thấy rằng bên nào kiểm soát eo biển Hormuz sẽ nắm trong tay đòn bẩy rất lớn để có thể gây tổn hại cho kinh tế toàn cầu.

Trung Quốc và đất hiếm

Trong khi thế giới tập trung vào eo biển Hormuz, cuộc đua giành đất hiếm và khoáng sản thiết yếu vẫn đang tiếp diễn, với Mỹ và các nước phương Tây tăng tốc giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Kể từ khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm từ đầu năm 2025, các nước phương Tây đã đẩy nhanh việc xây dựng chuỗi cung ứng khép kín từ khai thác đến sản xuất nam châm, nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc trong các ngành công nghiệp then chốt như quốc phòng và ôtô.

Trung Quốc hiện thống trị thị trường đất hiếm toàn cầu

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện chiếm 59% hoạt động khai thác đất hiếm, 91% khâu tinh chế và tới 94% sản xuất nam châm. Mỹ đã phản ứng bằng cách đầu tư vào các công ty khai khoáng, triển khai Dự án Dự trữ Khoáng sản Chiến lược (Project Vault) và dẫn dắt nỗ lực phá vỡ sự chi phối của Trung Quốc trong việc định giá các khoáng sản quan trọng đối với quốc phòng, công nghiệp ôtô và an ninh quốc gia.

Sự thống trị của Trung Quốc có thể bị xói mòn, nhưng sẽ cần nhiều năm. Theo nghiên cứu mới của Bloomberg Intelligence (BI), nguồn cung neodymium-praseodymium (NdPr) từ các quốc gia như Mỹ và Australia dự kiến sẽ giúp giảm thị phần của Trung Quốc xuống còn 69% vào năm 2030, từ mức 90% năm 2024.

“Chúng ta đang chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh vào đất hiếm khi công nghệ hiện đại ngày càng cần nhiều vật liệu quan trọng”, ông Jack Baxter, chuyên gia phân tích kim loại và khai khoáng toàn cầu tại BI, cho biết.

“Tuy nhiên, chúng tôi dự báo sẽ có sự thiếu hụt nguồn cung đáng kể do bất ổn thương mại, với thời gian triển khai dự án mới có thể lên tới 10 năm. Điều này sẽ trao quyền định giá cho số ít nhà sản xuất hiện có thể cung cấp vật liệu quan trọng ngoài Trung Quốc, làm phân mảnh thị trường toàn cầu”, ông nói thêm.

Trong bối cảnh thị trường bị phân mảnh và bất ổn địa chính trị gia tăng, có một điều chắc chắn: cuộc chạy đua tiếp theo - song song với cuộc chạy đua vũ trang - sẽ là cuộc cạnh tranh kiểm soát các nguồn tài nguyên then chốt như dầu mỏ và khoáng sản thiết yếu.