Ả Rập Xê-út và thế "tọa sơn quan hổ đấu" trong xung đột Mỹ - Iran

Huấn luyện của Không quân Hoa Kỳ dành cho các thành viên Không quân Hoàng gia Ả Rập Xê-út tại Căn cứ Không quân Prince Sultan gần Riyadh, Ả Rập Xê-út, năm 2021. (Ảnh: AP)

Những ngày gần đây, một sự rối ren giữa Riyadh và Washington đã bị phơi bày trước công chúng. Hôm thứ Hai 4/5, ông Donald Trump phát động Project Freedom, một chiến dịch hộ tống tàu thuyền tại eo biển Hormuz. Thế nhưng chỉ chưa đầy 24 giờ sau, tổng thống Mỹ lại quyết định đình chỉ chiến dịch này với lý do một thỏa thuận với Iran sắp đạt được.

NBC News sau đó cho biết sự thay đổi đột ngột này xuất phát từ cơn giận dữ của Ả Rập Xê-út, vì Riyadh không được thông báo trước về Project Freedom và đã quyết định không cho quân đội Mỹ sử dụng các căn cứ cũng như không phận của mình cho chiến dịch.

Đến thứ Năm 7/5, một nguồn tin thân cận với chính phủ Ả Rập Xê-út bác bỏ thông tin trên với AFP và khẳng định Mỹ vẫn được tiếp cận bình thường với các căn cứ quân sự trên lãnh thổ Ả Rập Xê-út cũng như không phận của vương quốc. Tuy nhiên, sang ngày thứ Sáu 8/5, hai nguồn tin Ả Rập Xê-út giấu tên lại cho biết Riyadh đã từ chối để lực lượng Mỹ sử dụng không phận và các căn cứ trên lãnh thổ nước này cho chiến dịch hộ tống tàu qua eo biển Hormuz, dù quyền tiếp cận các căn cứ ấy vẫn được duy trì cho những mục đích khác.

Ả Rập Xê-út đang chơi hai mặt?

Từ ngày 28/2, giới quan sát liên tục đồn đoán về lập trường của Ả Rập Xê-út đối với cuộc chiến Mỹ - Israel chống Iran, cuộc chiến mà theo Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran đã khiến 3.400 người thiệt mạng và 26.500 người bị thương tính đến ngày 27/4.

Chỉ vài giờ sau khi chiến dịch tấn công bắt đầu, The Washington Post cho biết tổng thống Mỹ đã quyết định phát động xung đột sau khi được Israel và Ả Rập Xê-út thuyết phục. Ngày 24/3, The New York Times cũng viết rằng Thái tử Ả Rập Xê-út Mohammed bin Salman đã thúc ép ông Donald Trump “tiếp tục cuộc chiến chống Iran”.

Về mặt chính thức, Riyadh từ đầu vẫn kêu gọi giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột và giữ khoảng cách với chiến sự, nhất là khi các quốc gia vùng Vịnh, trong đó có Ả Rập Xê-út, đang phải trả giá đắt cho cuộc chiến này.

Theo thống kê dựa trên báo cáo của Bộ Quốc phòng Ả Rập Xê-út, kể từ khi chiến dịch Mỹ - Israel bắt đầu, hơn 500 vụ tấn công bằng máy bay không người lái đã nhằm vào vương quốc này, phần lớn bị bắn hạ trên bầu trời tỉnh miền Đông - nơi đặt các nhà máy lọc dầu chủ chốt của Ả Rập Xê-út. Ngoài UAV, hệ thống phòng không Ả Rập Xê-út còn đánh chặn hơn 40 tên lửa đạn đạo và 7 tên lửa hành trình.

Ngay trong ngày 8/5, Thứ trưởng Ngoại giao Công chúng Ả Rập Xê-út, Rayed Krimly, tiếp tục tuyên bố trên X rằng “Vương quốc Ả Rập Xê-út vẫn giữ lập trường ủng hộ các nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng và đàm phán”, sau những đợt không kích mới do Tehran và Washington tiến hành tại eo biển Hormuz.

“Ả Rập Xê-út đã huy động toàn bộ mạng lưới vận động hành lang của mình ở Washington để ngăn ông Donald Trump lao vào cuộc chiến này”, Adel Bakawan, Giám đốc Viện Nghiên cứu châu Âu về Trung Đông và Bắc Phi, nhận định. “Nếu hiện nay quan hệ giữa ông Donald Trump và ông Mohammed bin Salman trở nên lạnh nhạt như vậy, thì chính là vì thái tử Ả Rập Xê-út đã kiên quyết từ chối đi theo một cách tiếp cận mang tính tấn công chống lại Cộng hòa Hồi giáo Iran”, ông cho biết.

Giữ cân bằng giữa hai phía

Quả thật, bầu không khí đã trở nên lạnh giá vào ngày 27/3 tại diễn đàn đầu tư FII Priority tổ chức ở Miami, khi Tổng thống Donald Trump kể lại cuộc trò chuyện giữa ông với người đồng cấp Mohammed bin Salman sáu tháng trước đó.

“Không lâu trước đây, chúng tôi còn ngồi với nhau. Ông ta nhìn tôi và nói: Thật khó tin, chỉ một năm trước nước Mỹ của ông gần như đi xuống, còn bây giờ lại trở thành quốc gia được chú ý nhất thế giới. Ông ta không nghĩ mọi chuyện sẽ thay đổi như vậy. Nhưng giờ ông ta phải tỏ ra tử tế với tôi”, ông Trump nói.

Phát biểu này hoàn toàn không gây tiếng vang nào tại Ả Rập Xê-út và MBS cũng không đưa ra phản ứng. Bởi Riyadh vẫn muốn duy trì quan hệ với “đối tác” Mỹ - chính quốc gia đã giúp Ả Rập Xê-út lấy lại vị thế trên trường quốc tế sau khi bị xem là “kẻ bị ruồng bỏ” vì vụ sát hại nhà báo Jamal Khashoggi năm 2018.

Trong quan hệ với Tehran, Ả Rập Xê-út cũng cố tránh để căng thẳng bùng phát, và phía Iran cũng vậy. “Iran tôn trọng Vương quốc Ả Rập Xê-út và xem đây là một quốc gia anh em”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố ngày 30/3.

“Không có quốc gia nào trên thế giới, ngoài Trung Quốc và Nga, lại không mong chính quyền Iran sụp đổ”, ông Adel Bakawan nhận định. “Tuy nhiên, giữa mong muốn và thực tế là hai chuyện khác nhau, và Ả Rập Xê-út hoàn toàn hiểu rằng chính quyền này sẽ không sụp đổ chỉ vì các đợt ném bom. Riyadh hành động dựa trên thực tế: Cộng hòa Hồi giáo Iran vẫn sẽ tồn tại sau cuộc chiến này, và Ả Rập Xê-út, xuất phát từ “văn hóa lạnh lùng” của một nhà nước, buộc phải tiếp tục làm việc với nước Cộng hòa đó”, ông nói thêm.

Quyền lực mềm bị lung lay

Cuộc chiến Mỹ - Israel và các đòn đáp trả của Iran cũng là một trở ngại lớn đối với Ả Rập Xê-út - quốc gia đang tự xây dựng hình ảnh như một biểu tượng của quyền lực mềm - trong việc triển khai Vision 2030, kế hoạch phát triển khổng lồ nhằm giúp đất nước thoát khỏi sự phụ thuộc lịch sử vào dầu mỏ.

“Kế hoạch này là ưu tiên của mọi ưu tiên đối với MBS”, ông Adel Bakawan giải thích. “Và để thực hiện tầm nhìn đó, ông Mohammed bin Salman đã làm mọi điều có thể”.

Dù hiện nay các nỗ lực ấy đang bị lung lay, thái tử Ả Rập Xê-út thực tế đã bình thường hóa toàn bộ quan hệ với Cộng hòa Hồi giáo Iran từ tháng 3/2023; ông cũng làm điều tương tự với Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ, Nga, Trung Quốc… Trước ngày 7/10, Ả Rập Xê-út thậm chí còn trên đường tiến tới bình thường hóa quan hệ với Israel.

“Theo hiểu biết của tôi, không một quốc gia Ả Rập nào xây dựng chính sách dựa trên lợi ích của nước khác”, Hoàng tử Faisal bin Farhan bin Abdullah, Ngoại trưởng Ả Rập Xê-út, gần đây tuyên bố. “Chúng tôi cũng sẽ bảo vệ lợi ích của mình và tiếp tục hoạch định chính sách dựa trên lợi ích của chính mình. Lợi ích của chúng tôi nằm ở phương Tây, nhưng cũng tồn tại ở phương Đông”, ông nói thêm.

“MBS thực sự chỉ muốn bằng mọi giá tránh bị cuốn vào cuộc chiến này, vì ông hiểu rõ rằng tình hình hiện nay sẽ phá vỡ ba trụ cột trong mô hình của mình: An ninh, ổn định và phát triển kinh tế”, Giám đốc Viện Nghiên cứu châu Âu về Trung Đông và Bắc Phi nói thêm.

Hiện nay, dự án Vision 2030 đã rơi vào một giai đoạn đầy bất ổn, xáo trộn và buộc phải xem xét lại toàn bộ các quyết định từng được đưa ra trước đó.

Một màn đi dây đầy rủi ro

Ngày nay, vì trước hết là những lý do nội bộ, Ả Rập Xê-út cố gắng duy trì thế cân bằng tương đối với cả Washington lẫn Tehran, đồng thời hiểu rằng họ có thể tận dụng mối quan hệ gần gũi với Pakistan - quốc gia trung gian mà Riyadh đã ký thỏa thuận quốc phòng vào cuối năm 2025, đồng thời hỗ trợ tài chính và ngầm hậu thuẫn kho vũ khí hạt nhân của nước này.

Riyadh cũng không quên sự cần thiết phải xây dựng thêm các liên minh mới, bởi đối tác Mỹ cho đến nay vẫn ưu tiên Israel.

Với Tel Aviv, Ả Rập Xê-út hiện đang giữ khoảng cách. Quá trình bình thường hóa quan hệ không còn nằm trong chương trình nghị sự và, theo nhiều chuyên gia, Israel - cùng những tham vọng mở rộng lãnh thổ - giờ đây được xem là một nhân tố gây mất ổn định thực sự trong khu vực.

Vì thế, “đối với Ả Rập Xê-út, những người ngăn Mỹ cung cấp lá chắn phòng không cho Riyadh, ngăn Ả Rập Xê-út tiếp cận hạt nhân dân sự, ngăn Mỹ bán tiêm kích F-35 cho Ả Rập Xê-út, chính là người Israel”, ông Adel Bakawan phân tích.

Trong bối cảnh xung đột như hiện nay, Ả Rập Xê-út, cũng như phần lớn các quốc gia vùng Vịnh, bị cuốn vào một cuộc xung đột mà họ không hề mong muốn, trở thành nạn nhân từ chính quan hệ đối tác với Washington.

“Giờ đây người Ả Rập Xê-út không còn theo đuổi việc xây dựng một dân tộc Ả Rập, một nhà nước Ả Rập hay chủ nghĩa dân tộc Ả Rập nữa, mà đang hướng tới chủ nghĩa dân tộc Ả Rập Xê-út, một quốc gia Ả Rập Xê-út, một bản sắc “Ả Rập Xê-út hóa”. Và họ sẵn sàng huy động cả thế giới phục vụ cho dự án đó nếu có thể”, ông Adel Bakawan nhận định.

Trong cuộc chiến mà họ không mong muốn nhưng vẫn phải hứng chịu hậu quả, Ả Rập Xê-út giờ đây không còn tìm cách chọn phe, mà đang cố xây dựng phe của riêng mình.

Sau UAE, Ả Rập Xê-út tuyên bố không cho phép sử dụng không phận để tấn công Iran

Ả Rập Xê-út tăng sản lượng dầu để chuẩn bị cho kịch bản xung đột Mỹ - Iran

Giá dầu trên 100 USD: Ả Rập Xê-út muốn Mỹ tiếp tục gây sức ép Iran?

Hạ tầng năng lượng Ả Rập Xê-út chịu thiệt hại, nguồn cung dầu bị siết chặt