Azerbaijan: Một ngọn lửa vĩnh cửu vẫn cháy dưới chân Yanar Dag

Ngọn lửa tại Yanar Dag đã cháy suốt 4.000 năm. (Ảnh: wikipedia.org)

Suốt nhiều thế kỷ, một ngọn lửa vĩnh cửu vẫn cháy dưới chân Yanar Dag, “ngọn núi lửa cháy” nằm ở phía bắc Baku. Được Marco Polo ghi chép từ thế kỷ XIII, đặc tính dễ cháy của lòng đất Azerbaijan từng giữ vị trí quan trọng trong đạo Zoroastrian cổ đại, tôn giáo xem lửa là biểu tượng thiêng liêng. Kế thừa truyền thống đó, những địa điểm rực lửa như Yanar Dag tồn tại nhờ các mỏ khí tự nhiên khổng lồ nằm sâu dưới lòng đất nước này.

Nếu trước đây các nguồn tài nguyên ấy nuôi dưỡng niềm tin tôn giáo, thì ngày nay chúng vận hành nền kinh tế Azerbaijan. Bởi dầu khí chiếm tới 90% tổng kim ngạch xuất khẩu của đất nước. Sản lượng này ngày càng hấp dẫn các cường quốc châu Âu đang hướng về quốc gia vùng Kavkaz để tìm kiếm giải pháp thay thế nhà cung cấp Nga.

Từ dầu mỏ đến khí đốt

Biểu tượng tiêu biểu cho sự xích lại gần mang tính chiến lược này là Thủ tướng Ý Giorgia Meloni. Trong chuyến thăm Baku hôm 4/5, bà tiếp tục ca ngợi quan hệ hợp tác với Azerbaijan. Năm 2025, quốc gia giáp Armenia này là một trong những nhà cung cấp dầu và khí đốt hàng đầu cho Rome. Ngoài Ý, Azerbaijan còn bán dầu cho 14 quốc gia thành viên khác của Liên minh châu Âu.

Là một nhân tố lớn trong ngành dầu mỏ đối với các cường quốc phương Tây kể từ khi ký “Hợp đồng thế kỷ” năm 1994, Azerbaijan trước năm 2020 vẫn còn khá ít khách hàng châu Âu đối với khí đốt. Nước này chủ yếu xuất khẩu khí sang các nước láng giềng Georgia và Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, chỉ trong chưa đầy sáu năm, Baku đã tăng gấp đôi lượng xuất khẩu khí đốt, thu hút ngày càng nhiều khách hàng trong khối 27 nước EU.

Mục tiêu độc lập năng lượng khỏi “gã khổng lồ” Nga đã thúc đẩy các quốc gia EU tìm đến Azerbaijan. Tháng 7/2022, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen gặp Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev để ký biên bản ghi nhớ về năng lượng. Sự hợp tác này tiếp tục được tái khẳng định vào tháng 3/2026 trong chuyến thăm Baku của Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa.

Ý, Hy Lạp, Bulgaria, Slovenia, Croatia, Romania, Slovakia và Hungary đã mua khí đốt từ Baku trong nhiều năm qua. Danh sách này được mở rộng vào tháng 1/2026 với sự tham gia của Đức và Áo. Đặc biệt phụ thuộc vào nguồn cung từ Moskva, Hungary đã ký thỏa thuận với Baku vào tháng 12/2025 để mua 800 triệu mét khối khí đốt trong hai năm tới.

Theo Claire Delcour, giảng viên Đại học Sorbonne Nouvelle và chuyên gia về Đông Âu cùng Nam Kavkaz, cuộc tấn công quy mô lớn của Nga vào Ukraine tháng 2/2022 đã “củng cố vai trò của Azerbaijan” như một nhà cung cấp dầu khí cho EU, nhưng không phải là yếu tố khởi đầu cho sự xích lại gần về năng lượng này.

“Từ lâu, Azerbaijan đã được các nước phương Tây xác định là một đối tác năng lượng tiềm năng: Nước này nhanh chóng được xem như giải pháp giúp tránh phụ thuộc vào Nga”, Julien Vercueil, giáo sư chuyên về kinh tế Nga và các quốc gia hậu Xô Viết tại Viện Ngôn ngữ và Văn hóa phương Đông Quốc gia Pháp (Inalco), nhận định cùng chiều hướng.

Dự án đường ống khí đốt Nabucco từng là minh chứng cho điều đó, với mục tiêu kết nối Baku với Áo hoặc CH Czech. Dù bị hủy bỏ năm 2013, dự án này sau đó được thay thế bằng tuyến Trans-Adriatic Pipeline (TAP), một đường ống khí đốt khổng lồ bắt đầu xây dựng từ năm 2016, nối Baku với San Foca của Ý, nhằm bảo đảm nguồn cung cho các đối tác châu Âu mới.

Hạ tầng vững chắc

Hoàn thành vào năm 2020, tuyến ống dẫn xuyên Adriatic đã mở rộng phạm vi hoạt động của đường ống khí đốt xuyên Anatolia (TANAP), vốn chạy dọc toàn bộ lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ. Hệ thống hạ tầng khổng lồ dài hơn 3.000 km này từ đó đã tạo ra tuyến tiếp cận trực tiếp tới châu Âu. Theo Bộ Năng lượng Azerbaijan, năm 2025, hơn một nửa lượng khí đốt xuất khẩu của nước này được bán cho các quốc gia thành viên EU.

Theo Luca Schieppati, Tổng Giám đốc TAP, trả lời Euronews tháng trước, riêng lượng khí vận chuyển qua tuyến ống xuyên Adriatic đã đáp ứng 16% tổng nhu cầu khí đốt của Ý trong năm 2025.

Ngoài đường ống khí đốt này, Azerbaijan còn dựa vào các tuyến ống dẫn dầu suốt khoảng hai thập kỷ qua để bảo đảm nguồn thu năng lượng. Tuyến lâu đời nhất nối Baku với Novorossiysk của Nga đang dần rơi vào tình trạng ít được sử dụng khi Azerbaijan ngày càng giữ khoảng cách với Điện Kremlin. Hơn nữa, kể từ khi xung đột với Kiev bùng phát, cảng dầu Novorossiysk liên tục trở thành mục tiêu tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine.

Hiện nay, gần 80% lượng dầu xuất khẩu của Azerbaijan được vận chuyển qua đường ống BTC nối Baku với Ceyhan của Thổ Nhĩ Kỳ, mở ra tuyến tiếp cận trực tiếp Địa Trung Hải. Song song với đó, hành lang Baku–Supsa bổ sung cho mạng lưới này: ban đầu đi theo tuyến BTC rồi chuyển hướng sang Georgia, từ đó dầu được đưa tới các thị trường châu Âu qua Biển Đen. Vì vậy, việc nhập khẩu khí đốt gia tăng gần đây thực chất diễn ra trong một hệ thống đã vận hành rất thuần thục.

Theo Julien Vercueil, ngoài mong muốn thoát phụ thuộc vào dầu khí Nga, “EU còn có lợi ích trong việc đa dạng hóa các đối tác năng lượng, như tình trạng phong tỏa eo biển Hormuz hiện nay cho thấy”.

Tuy nhiên, Jean de Gliniasty, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược (Iris), đồng thời là cựu Đại sứ Pháp tại Nga, nhận định trên sóng của Murielle Paradon rằng việc ngày càng phụ thuộc vào Azerbaijan khiến Liên minh châu Âu “ít nhiều gạt sang một bên những chỉ trích rất mạnh từng nhắm vào Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev liên quan tới nhân quyền và cuộc chiến ở Nagorno-Karabakh”.

Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa?

Trên thực tế, sự hợp tác được thể hiện giữa Ủy ban châu Âu và chính quyền Azerbaijan vấp phải các chỉ trích từ Nghị viện châu Âu đối với Baku. Tháng 10/2024, các nghị sĩ châu Âu đã lên án “các hành vi vi phạm nhân quyền và luật pháp quốc tế tại Azerbaijan”. Chiến dịch quân sự của Azerbaijan tại Nagorno-Karabakh năm 2023 - thường bị xem là dẫn tới hành động thanh lọc sắc tộc nhằm vào người Armenia tại khu vực này - cũng liên tục bị chỉ trích.

Những cáo buộc đó đã khiến ông Ilham Aliyev, nhà lãnh đạo có phong cách cai trị rất cứng rắn, nắm quyền từ năm 2003 sau khi kế nhiệm cha là ông Heydar Aliyev, bày tỏ sự phẫn nộ hôm 4/5/2026 bên lề hội nghị Cộng đồng Chính trị châu Âu tại Armenia. Ông công kích lập trường của Nghị viện châu Âu, cho rằng cơ quan này đang lan truyền “vu khống và dối trá”, đồng thời thái độ đối với Azerbaijan mang tính “ám ảnh”.

Không phải chỉ riêng Nghị viện châu Âu phản đối việc xích lại gần ông Ilham Aliyev. Cơ quan này còn dựa trên các vấn đề mà các tổ chức phi chính phủ thường xuyên nêu ra liên quan tới tình hình nhân quyền tại Azerbaijan. Amnesty International đặc biệt lo ngại về các sức ép nhằm vào giới nghiên cứu và báo chí. Trong bảng xếp hạng tự do báo chí thế giới năm 2026 của Phóng viên Không Biên giới, Azerbaijan tụt xuống vị trí 171 trên tổng số 180 quốc gia.

Ngoài ra, việc dần thay thế Moskva bằng Baku như một nhà cung cấp dầu khí sống còn cũng không giải quyết được bài toán phụ thuộc năng lượng của Liên minh châu Âu. Claire Delcour đặt câu hỏi: “Hoàn toàn có thể tự hỏi liệu điều này có phải chỉ là “tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa”, để rồi cuối cùng lặp lại những sai lầm từng mắc phải với Moskva hay không”.

Tuy nhiên, ông Julien Vercueil cho rằng đây không phải tình trạng có thể kéo dài với EU. Theo nhà kinh tế này, về dài hạn, Liên minh châu Âu “sẽ giảm nhu cầu nhập khí đốt từ các đối tác xa xôi dưới ảnh hưởng của các mục tiêu giảm phát thải carbon ở cấp quốc gia và sự thay đổi của dư luận châu Âu ngày càng nhạy cảm và chỉ trích mạnh mẽ hơn về vấn đề môi trường”. Để đa dạng hóa nguồn cung và đáp ứng xu hướng giảm phát thải, Azerbaijan từ năm 2022 đã tính tới kế hoạch xây dựng một tuyến cáp dưới Biển Đen nhằm cung cấp điện cho châu Âu, với phần lớn điện năng được khai thác từ năng lượng tái tạo.

Chuyên gia Azerbaijan dẫn dắt khóa đào tạo về kỹ thuật mỏ và khai thác dầu khí tiên tiến

Azerbaijan đẩy mạnh sản lượng khí đốt tự nhiên

EU coi Azerbaijan là "trụ cột của bản đồ năng lượng châu Âu"