Tổng thống Trump đi tìm "công thức thần kỳ" chấm dứt xung đột với Iran

Biển quảng cáo ở Tehran với ngụ ý eo biển Hormuz bị đóng cửa trước sự bất lực của chính quyền Tổng thống Trump (Ảnh: NYT).

Báo New York Times dẫn lời giới chuyên gia cho rằng, thực tế hiện nay cho thấy Tổng thống Trump đang tiếp tục nỗ lực tìm kiếm một “công thức thần kỳ” có thể mang lại chiến thắng trước Iran.

Đầu tiên là cuộc không kích hồi tháng 6/2025, theo lời ông Trump tuyên bố là nhằm mục đích “xóa sổ” chương trình hạt nhân của Iran. Sau đó là chiến dịch không kích dữ dội hồi tháng 2 năm nay, được thực hiện cùng với Israel nhằm mục đích thay đổi chế độ và kích động một cuộc nổi dậy.

Tiếp theo, ông đặt cược vào việc phong tỏa vận tải biển của Iran để chấm dứt sự kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz.

Mới đây, trong nỗ lực mới nhằm phá thế kiểm soát của Iran tại eo biển này, ông Trump công bố một kế hoạch được gọi là "Dự án Tự do" để hỗ trợ các tàu mắc kẹt rời đi. Iran đã đáp trả bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái, và với những rủi ro hiện tại, phần lớn tàu chở dầu khó dám đi qua khu vực.

Trong động thái mới nhất, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ cho tạm dừng chiến dịch “Dự án Tự do” này để chờ thỏa thuận với Iran.

Nhưng các quan chức và nhà phân tích cho rằng, niềm tin của ông Trump về việc những chiến thuật này sẽ buộc Iran phải thua là hoàn toàn sai lầm. Họ nói, đó là sự hiểu sai về chiến lược, tâm lý và khả năng thích ứng của Cộng hòa Hồi giáo.

Chính phủ Iran tin rằng hiện tại họ đang nắm thế thượng phong và có thể chịu đựng được áp lực kinh tế lâu dài, như họ từng làm trong quá khứ, lâu hơn so với việc ông Trump có thể chịu đựng được giá năng lượng tăng cao do việc ngừng giao thông qua eo biển Hormuz.

Thậm chí, lập trường của Iran còn cứng rắn hơn. Nhưng chiến thuật của ông Trump gần như không thay đổi.

“Mỗi khi áp lực không mang lại kết quả như mong muốn, Tổng thống Trump lại tìm kiếm một công cụ cưỡng chế mới mà ông tin rằng sẽ tạo ra chiến thắng một cách kỳ diệu”, ông Ali Vaez, Giám đốc dự án Iran của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho biết. “Ông ấy luôn tin rằng chỉ cần một chút điều chỉnh nữa thôi là ông ấy sẽ đạt được mục tiêu".

Áp lực có thể phát huy tác dụng theo thời gian, “nhưng áp lực mà không có cánh cửa mở là một việc làm vô ích", chuyên gia Vaez nhận định. “Tổng thống Trump không hiểu rằng bất kể áp lực nào, nếu không có một thỏa thuận mang tính “giữ thể diện” cho cả hai bên thì khó có thể đạt được kết quả", ông nói.

Các chuyên gia cũng cho rằng thời gian không đứng về Tổng thống Mỹ.

"Washington chắc chắn có thể gây thêm thiệt hại cho nền kinh tế Iran nhưng Cộng hòa Hồi giáo đã chịu đựng sức ép kinh tế trong thời gian dài mà không dẫn đến sự sụp đổ của chế độ hay thay đổi lập trường đáng kể", bà Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran và giám đốc chương trình chính sách đối ngoại tại Viện Brookings, nhận định.

Trong khi đó, ông Trump vẫn dường như cũng không quan tâm đến sự thỏa hiệp vào lúc này, bất chấp những khó khăn kinh tế do giá năng lượng tăng cao.

"Dù sao đi nữa, tôi vẫn hoài nghi rằng lệnh phong tỏa sẽ thành công trong khung thời gian cần thiết cho nền kinh tế toàn cầu và cho triển vọng của ông Trump trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ", bà Maloney nói thêm.

Hôm 5/5, ông Trump nói với các phóng viên ở Washington rằng lệnh phong tỏa eo biển Hormuz của Mỹ là “tuyệt vời”, và “không ai có thể thách thức lệnh phong tỏa này”. Nhà lãnh đạo này cũng nhắc lại tuyên bố của mình rằng Iran “muốn đạt thỏa thuận”, nhưng cáo buộc Tehran “chơi trò” khi vừa đàm phán vừa phủ nhận trên truyền thông rằng họ chưa hề có thỏa thuận nào.

Cuộc thử sức ý chí

Cuộc xung đột hiện nay là cuộc thử sức ý chí giữa Mỹ và Iran, trong khi hai bên hiểu rất ít về nhau và có cách tiếp cận đàm phán khác biệt về văn hóa. "Hai bên không hiểu nhiều về nhau, hiếm khi ở cùng một phòng", chuyên gia Sanam Vakil, Giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Viện Chatham nói. “Họ có những cách tiếp cận khác nhau về văn hóa đối với việc đàm phán và họ thường không hiểu nhau”, bà cho biết thêm.

“Tôi nghĩ Tổng thống Trump thực sự không hiểu điều gì đã thúc đẩy Iran như vậy”, bà nói. “Họ không đưa ra quyết định dựa trên GDP, bởi vì nếu vậy, họ đã đạt được thỏa thuận từ nhiều năm trước rồi".

Mặc dù Iran chịu áp lực kinh tế lớn, ông Trump có thể đã đánh giá sai mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Ông đặt cược rằng Iran sẽ sớm cạn khả năng lưu trữ dầu và buộc phải nhượng bộ. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng Iran vẫn còn nhiều tuần trước khi phải giảm sản lượng đáng kể, và có thể lưu trữ dầu trên các tàu chở dầu cũ hoặc vận chuyển qua đường bộ và đường sắt.

“Nếu họ không vận chuyển được dầu, toàn bộ cơ sở hạ tầng dầu mỏ của họ sẽ nổ tung”, ông Trump nói vào cuối tháng trước, và nhấn mạnh thêm: “Họ nói rằng họ chỉ còn khoảng 3 ngày nữa trước khi điều đó xảy ra”.

Đó rõ ràng là tuyên bố quá lời. Ngay cả khi chiến sự kết thúc ngay lập tức, các chuyên gia cảnh báo sẽ mất nhiều tháng để thị trường năng lượng trở lại bình thường.

Iran, quốc gia đã xuất khẩu khoảng 1,81 triệu thùng dầu mỗi ngày vào tháng 4, có thể giảm sản lượng trong khi vẫn tiếp tục lưu trữ dầu trong các tàu chở dầu rỗng hoặc cũ, mỗi tàu có thể chứa khoảng 2 triệu thùng, và vận chuyển một phần bằng đường bộ và đường sắt đến Pakistan.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, Iran đã giảm sản lượng xuống khoảng 200.000 thùng mỗi ngày mà không gây thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng dầu mỏ của nước này.

“Iran hiện vẫn chưa có ý định bắt đầu đóng cửa các giếng dầu của mình”, chuyên gia Brett Erickson của Obsidian Risk Advisors cho biết. Các lệnh trừng phạt và phong tỏa sẽ tác động đến tình hình, nhưng “không có kịch bản khả thi nào mà chúng có thể tạo ra kết quả cần thiết trong một khung thời gian khả thi” đối với ông Trump, chuyên gia này nói thêm.

Theo ông, đó là một lý do khiến Tổng thống Trump hiện đang thử kế hoạch mới để phá vỡ lệnh phong tỏa Iran.

Trong quá khứ, các lệnh trừng phạt quốc tế từng buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán, dẫn đến thỏa thuận hạt nhân năm 2015. Iran đã tuân thủ thỏa thuận. Tuy nhiên, sau khi Tổng thống Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận này vào năm 2018 và tái áp đặt chính sách sức ép tối đa, Iran vẫn không nhượng bộ mà còn tăng cường làm giàu uranium.

Bất chấp khó khăn kinh tế nghiêm trọng và quyết định giảm mạnh sản lượng dầu của Iran, vẫn không có thỏa thuận hạt nhân mới nào được ký kết.

Một năm sau, sau khi các nước châu Âu ký kết thỏa thuận không thể vượt qua các lệnh trừng phạt của Mỹ, Iran bắt đầu vi phạm giới hạn làm giàu uranium.

Hiện nay, Iran dù vẫn để ngỏ đối thoại, nhưng họ tin rằng thời điểm bế tắc này là cơ hội để giải quyết cuộc xung đột lâu dài với Mỹ. Nhưng điều đó khác với việc nhượng bộ dưới áp lực.

Chuyên gia Vaez cho rằng, Iran muốn đạt được thỏa thuận, nhưng các nhà lãnh đạo nước này tin rằng việc nhượng bộ trước áp lực chỉ dẫn đến nhiều áp lực hơn trong tương lai. Vì vậy, Iran muốn duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz và thu phí để chi trả cho việc tái thiết, không tin tưởng bất kỳ tổng thống Mỹ nào sẽ nới lỏng lệnh trừng phạt.

“Họ không muốn sống sót qua cuộc chiến tranh nóng để rồi chết cóng trong một nền hòa bình lạnh lẽo”, ông Vaez nói.

Theo Dân trí