Xung đột Mỹ với Iran đã phơi bày điểm yếu nào của ông Trump?

Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AFP)

Dù Iran thông báo vào thứ Sáu tuần trước rằng họ đã mở lại eo biển Hormuz (nhưng sau đó lại đóng lại) cho hoạt động vận tải biển, cuộc khủng hoảng ở Trung Đông vẫn cho thấy giới hạn trong mức độ sẵn sàng chấp nhận tổn thất kinh tế trong nước của ông Trump.

Ông Trump tham gia cùng Israel tấn công Iran vào ngày 28/2, dựa trên điều ông cho là các mối đe dọa an ninh cận kề, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này. Nhưng hiện tại, khi giá xăng tại Mỹ tăng cao, lạm phát gia tăng và tỷ lệ ủng hộ sụt giảm, ông Trump đang gấp rút tìm kiếm một thỏa thuận ngoại giao có thể hạn chế tác động tiêu cực trong nước.

Iran chịu tổn thất nặng nề về quân sự, nhưng đã cho thấy họ có thể gây ra cái giá kinh tế mà ông Trump và các cộng sự đã đánh giá thấp, làm bùng phát cú sốc năng lượng toàn cầu tồi tệ nhất từ trước tới nay, theo các nhà phân tích.

Giá năng lượng tăng, nguy cơ suy thoái

Ông Trump thường công khai tỏ ra không mấy bận tâm đến các lo ngại kinh tế trong nước do xung đột gây ra.

Tuy nhiên, ông khó có thể phớt lờ thực tế rằng dù Mỹ không phụ thuộc vào 1/5 lượng dầu toàn cầu từng bị Iran gần như bóp nghẹt tại eo biển này, chi phí năng lượng tăng vọt vẫn đã tác động mạnh tới người tiêu dùng Mỹ. Cảnh báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế về nguy cơ suy thoái toàn cầu càng làm triển vọng thêm ảm đạm.

Áp lực phải tìm lối thoát khỏi cuộc chiến không được lòng dân ngày càng gia tăng, trong bối cảnh các đồng minh Cộng hòa của ông Trump đang phải bảo vệ thế đa số mong manh tại Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Những diễn biến này không nằm ngoài tính toán của lãnh đạo Iran, khi họ tận dụng quyền kiểm soát eo biển để gây sức ép buộc chính quyền ông Trump phải ngồi vào bàn đàm phán.

Các nhà phân tích cho rằng các đối thủ của Mỹ như Trung Quốc và Nga có thể rút ra bài học riêng: Dù ông Trump thể hiện xu hướng sử dụng sức mạnh quân sự trong nhiệm kỳ hai, ông vẫn tìm kiếm lối thoát ngoại giao ngay khi áp lực kinh tế trong nước trở nên khó chịu.

“Ông Trump đang cảm nhận rõ sức ép kinh tế, đây là điểm yếu chí mạng của ông trong cuộc chiến do chính mình lựa chọn”, Brett Bruen, cựu cố vấn chính sách đối ngoại dưới thời chính quyền ông Obama và hiện đứng đầu công ty tư vấn chiến lược Global Situation Room, nhận định.

Người phát ngôn Nhà Trắng Kush Desai cho biết, trong khi nỗ lực đạt được thỏa thuận với Iran nhằm giải quyết các vấn đề “tạm thời” của thị trường năng lượng, chính quyền “chưa bao giờ rời khỏi mục tiêu thực hiện chương trình thúc đẩy khả năng chi trả và tăng trưởng của Tổng thống”. “Tổng thống Trump có thể làm nhiều việc cùng lúc”, ông nói.

Áp lực gia tăng

Việc ông Trump bất ngờ chuyển từ không kích sang ngoại giao vào ngày 8/4 diễn ra dưới sức ép từ thị trường tài chính và một bộ phận trong nhóm ủng hộ MAGA của ông.

Một phần tổn thất kinh tế đang đè lên nông dân Mỹ - lực lượng ủng hộ quan trọng của ông Trump - do nguồn cung phân bón bị gián đoạn, đồng thời thể hiện qua giá vé máy bay tăng vì chi phí nhiên liệu bay cao hơn.

Khi thời hạn lệnh ngừng bắn hai tuần đang dần kết thúc, vẫn chưa rõ liệu một tổng thống ưa sự khó đoán như ông sẽ đạt được thỏa thuận đáp ứng mục tiêu xung đột, gia hạn ngừng bắn sau ngày 21/4, hay nối lại chiến dịch không kích.

Tuy nhiên, giá dầu toàn cầu đã giảm mạnh và thị trường tài chính - vốn được ông Trump xem là thước đo thành công - khởi sắc vào thứ Sáu sau khi Iran tuyên bố eo biển sẽ mở trong suốt thời gian của một lệnh ngừng bắn 10 ngày riêng biệt do Mỹ làm trung gian giữa Israel và Lebanon.

Ông Trump nhanh chóng tuyên bố tuyến đường này an toàn, đồng thời quảng bá về một thỏa thuận đang hình thành với Iran mà ông cho là sẽ sớm hoàn tất và phần lớn theo điều kiện của Mỹ. Tuy nhiên, các nguồn tin Iran nói với Reuters rằng vẫn còn nhiều khác biệt chưa được giải quyết.

Các chuyên gia cảnh báo rằng ngay cả khi xung đột sớm kết thúc, thiệt hại kinh tế có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để khắc phục.

Một câu hỏi then chốt là liệu bất kỳ thỏa thuận nào có đạt được các mục tiêu mà ông Trump đề ra hay không, bao gồm việc chặn con đường phát triển vũ khí hạt nhân của Iran - điều mà Tehran lâu nay phủ nhận.

Iran hiện có một lượng uranium làm giàu cao được cho là đã bị chôn vùi sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi tháng 6. Ông Trump nói với Reuters rằng thỏa thuận đang hình thành bao gồm việc Mỹ hợp tác với Iran để thu hồi số vật liệu này và đưa về Mỹ. Iran phủ nhận việc đồng ý chuyển giao ra ngoài lãnh thổ.

Một quan chức cấp cao trong chính quyền ông Trump cho biết Mỹ vẫn giữ “nhiều lằn ranh đỏ” trong đàm phán với Iran.

Trong khi đó, lời kêu gọi của ông Trump khi bắt đầu xung đột về việc người dân Iran lật đổ chính phủ đã không nhận được hưởng ứng.

Các đồng minh từ châu Âu đến châu Á ban đầu đã bị bất ngờ trước quyết định phát động xung đột của ông Trump mà không tham vấn họ, cũng như không tính đến rủi ro Iran đóng eo biển.

Chuyên gia Gregory Poling tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington nhận định: “Điều khiến các đồng minh lo ngại là cuộc chiến cho thấy chính quyền có thể hành động thất thường, ít quan tâm đến hệ quả”.

Sau khi Nga tấn công Ukraine năm 2022, cựu Tổng thống Joe Biden từng thận trọng trong việc áp đặt trừng phạt lên lĩnh vực năng lượng của Nga vì lo ngại làm giảm nguồn cung dầu và đẩy giá xăng tại Mỹ tăng.

Trong khi đó, ông Trump - người tranh cử nhiệm kỳ hai với cam kết giá xăng rẻ và lạm phát thấp - tỏ ra nhạy cảm với các chỉ trích rằng chính sách của ông làm tăng giá. Một ví dụ là việc ông giảm thuế với Trung Quốc năm ngoái sau khi nước này đáp trả.

Những tính toán sai lầm

Giống như việc ông Trump đánh giá sai phản ứng của Bắc Kinh trong cuộc chiến thương mại, lần này ông dường như cũng tính sai cách Iran có thể đáp trả về kinh tế trong xung đột - bằng cách tấn công hạ tầng năng lượng tại các nước vùng Vịnh và phong tỏa tuyến đường biển chiến lược.

Các quan chức Mỹ cho biết ông Trump đã nhầm khi cho rằng đây sẽ là một chiến dịch hạn chế, tương tự cuộc tấn công chớp nhoáng tại Venezuela ngày 3/1 hay các đòn không kích vào cơ sở hạt nhân Iran hồi tháng 6. Nhưng lần này, hệ quả lan rộng hơn nhiều.

Thông điệp gửi tới các đồng minh châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan có thể là ông Trump - trong khi tìm cách cải thiện quan hệ với Trung Quốc - sẽ theo đuổi mục tiêu khu vực với ít quan tâm hơn đến an ninh địa chính trị và kinh tế của họ.

Các nhà phân tích cho rằng những chính phủ này sẽ phải chuẩn bị cho mọi kịch bản, chẳng hạn khả năng Trung Quốc tìm cách chiếm Đài Loan, do lo ngại về độ tin cậy của ông Trump.

Các nước châu Âu, vốn bức xúc vì phải gánh phần lớn hậu quả kinh tế của một cuộc chiến mà họ không mong muốn, có thể sẽ càng lo ngại hơn về cam kết của ông Trump trong việc tiếp tục hỗ trợ Ukraine trong xung đột với Nga.

Các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh muốn xung đột sớm kết thúc, nhưng sẽ không hài lòng nếu ông Trump đạt thỏa thuận mà không kèm theo đảm bảo an ninh cho họ.

Cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE, Anwar Gargash, nói: “Việc chấm dứt xung đột không nên đồng nghĩa với việc tạo ra bất ổn kéo dài trong khu vực”.

Phần lớn người ủng hộ MAGA vẫn đứng về phía ông Trump, dù có một số tiếng nói phản đối đáng chú ý. Tuy nhiên, đang xuất hiện nghi ngờ về khả năng ông giúp đảng của mình lấy lại vị thế đã mất, đặc biệt với cử tri độc lập, trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Chiến lược gia chính trị Chuck Coughlin tại bang Arizona nhận định: “Ông ấy hiểu rằng một bộ phận lớn người dân ngoài nhóm MAGA, và thậm chí cả một phần trong nhóm này, phản đối mạnh mẽ những gì ông đã làm. Và cái giá sẽ phải trả”.

Mỹ và Iran nối lại đàm phán trong 2 ngày tới?

Iran có dấu hiệu nhượng bộ về vấn đề eo biển Hormuz

Các điểm nghẽn dầu mỏ sẽ quyết định kết cục xung đột Mỹ-Iran