"Ngày tận thế kinh tế" của Mỹ với Iran: Liệu Tehran có chịu khuất phục?

Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa nhảy múa vừa phát biểu về nền kinh tế tại Khu thử nghiệm General Motors ở Milford, Michigan, Mỹ, ngày 27/7/2026. (Ảnh: Carlos Osorio/Reuters)

Tuần trước, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các quốc gia rằng họ phải “đứng về phía chúng tôi hoặc chống lại chúng tôi” trong việc thực thi các lệnh trừng phạt mới nhằm vào Iran, gợi nhớ cách tiếp cận đối ngoại cứng rắn của chính quyền George W. Bush sau vụ 11/9.

Tổng thống Donald Trump sau đó tuyên bố một “Ngày D kinh tế”, cảnh báo bất kỳ quốc gia nào cho phép ngân hàng, doanh nghiệp, sân bay hoặc cơ quan chính phủ hỗ trợ Iran dưới bất kỳ hình thức nào sẽ phải chịu “hậu quả kinh tế tưởng như không thể nào lớn hơn”. Chi tiết các biện pháp trừng phạt dự kiến được công bố hôm nay. Phía Iran đáp trả rằng nếu xung đột kinh tế tiếp diễn, Iran sẽ ngừng xuất khẩu hoàn toàn dầu mỏ, kể cả qua eo biển Hormuz, và coi mọi nước hỗ trợ chiến dịch kinh tế của Mỹ là hành động xung đột.

Nhận thấy tiếp tục tấn công quân sự khó buộc Iran mở lại eo biển Hormuz, đặc biệt khi kho tên lửa tầm xa và tên lửa đánh chặn đã suy giảm đáng kể, ông Trump tuyên bố tạm dừng không kích Iran từ ngày 3/8. Từ đó, quân đội Mỹ chủ yếu ở thế phòng thủ, đánh chặn tên lửa và UAV của Iran, đồng thời kiềm chế dù nước này nhiều lần tấn công tàu thương mại tại eo biển.

Sau khi đòn bẩy quân sự đạt giới hạn, Washington quay lại công cụ chủ lực: Xung đột kinh tế. Iran đã chịu lệnh trừng phạt của Mỹ từ năm 1979, đặc biệt dưới chiến dịch “gây sức ép tối đa” trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Trong nhiệm kỳ hai, chính sách này tiếp tục với các biện pháp trừng phạt thứ cấp nhằm vào dầu mỏ Iran và các kênh ngân hàng quốc tế. Iran cũng từng chịu các lệnh trừng phạt đa phương của Liên Hợp Quốc từ năm 2006.

“Ngày D kinh tế” dự kiến tập trung mạnh vào việc cắt đứt các kênh thương mại ngoài phương Tây của Tehran: Đưa các cảng và đăng ký tàu phục vụ “đội tàu bí mật” vào danh sách đen, mở rộng trừng phạt các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc, đồng thời siết các dòng tiền phi chính thức thông qua các công ty đổi tiền và nền tảng tiền số trong khu vực. Tuy nhiên, câu hỏi lớn là liệu các biện pháp này có thực sự phá vỡ được khả năng chống chịu của Iran hay không, khi phong tỏa hải quân Mỹ trước đó vẫn chưa thể ngăn Tehran xuất khẩu dầu bằng “đội tàu bí mật”.

Ngay trước tuyên bố “Ngày D kinh tế”, UAE thông báo đình chỉ vô thời hạn mọi hoạt động thương mại, giao dịch và tài chính với Iran, với lý do Iran tấn công lãnh thổ UAE bằng hai tên lửa đạn đạo – cáo buộc Tehran phủ nhận. Đáng chú ý, quyết định này diễn ra sau các cuộc điện đàm cấp cao giữa Tổng thống Mỹ, Ngoại trưởng Mỹ và giới lãnh đạo UAE, đồng thời chấm dứt đột ngột nỗ lực ngoại giao kéo dài hai tháng giữa Abu Dhabi và Tehran nhằm hạ nhiệt căng thẳng.

UAE, đặc biệt là cảng trung chuyển Jebel Ali ở Dubai và các khu thương mại tự do, từ lâu là tuyến đường quan trọng giúp Iran lập công ty bình phong để né trừng phạt. Tehran cũng dựa vào các công ty đổi tiền và mạng lưới Hawala tại Dubai để chuyển ngoại tệ, tiếp cận tiền mặt và đưa doanh thu dầu ra ngoài hệ thống ngân hàng SWIFT. Các khu neo đậu ven biển UAE còn tạo điều kiện cho “đội tàu bóng tối” của Iran hoạt động.

Vì UAE là đối tác thương mại lớn thứ hai và nguồn nhập khẩu chủ chốt của Iran, nếu Abu Dhabi thực thi đầy đủ các biện pháp này, Tehran có thể mất cửa ngõ tài chính ngoài khơi quan trọng nhất và đối mặt với nguy cơ đứt gãy các chuỗi cung ứng thiết yếu.

UAE cắt quan hệ kinh tế với Iran: “Ngày D kinh tế” của ông Trump sẽ đi đến đâu?

Việc UAE cắt quan hệ kinh tế với Iran là bước đột phá lớn đầu tiên của Washington trong chiến lược “Ngày D kinh tế”. Tuy nhiên, động thái này cũng khiến UAE trở thành mục tiêu trả đũa trực tiếp của Iran, đồng thời có nguy cơ gây cú sốc nghiêm trọng cho Dubai và các tiểu vương quốc phía Bắc – những nơi phụ thuộc nhiều vào thương mại và dòng tiền quốc tế, khác với Abu Dhabi giàu dầu mỏ.

UAE có thể đóng các kênh giao dịch chính thức, nhưng rất khó xóa bỏ mạng lưới Hawala hoạt động phi giấy tờ hàng thế kỷ hay hàng nghìn công ty bình phong trong các khu thương mại tự do. “Đội tàu bí mật” của Iran cũng có thể dễ dàng né lệnh cấm bằng cách hoạt động ngoài vùng lãnh hải UAE. Vì vậy, Abu Dhabi nhiều khả năng sẽ tập trung đánh vào các tài sản nhà nước và Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) dễ bị phát hiện, trong khi âm thầm cho phép một phần hoạt động thương mại không bị trừng phạt để tránh gây tổn hại quá lớn cho nền kinh tế trong nước.

Iran có đường biên giới đất liền gần 6.000 km với 7 nước: Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, Armenia, Azerbaijan, Turkmenistan, Afghanistan và Pakistan; đồng thời có tuyến hàng hải trực tiếp tới Nga và Kazakhstan qua biển Caspi. Sau Trung Quốc và UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Nga là những đối tác thương mại lớn tiếp theo của Iran.

Trung Quốc mua khoảng 90% dầu thô xuất khẩu của Iran, chủ yếu cung cấp cho các nhà máy lọc dầu độc lập, đồng thời là nguồn cung lớn về điện tử, máy móc công nghiệp và linh kiện ô tô. Quan hệ thương mại Trung Quốc - Iran nhiều khả năng vẫn tiếp tục, dù Iran sẽ phải bán dầu với mức chiết khấu sâu hơn và có thể giảm sản lượng xuất khẩu.

Với Thổ Nhĩ Kỳ, các biện pháp trừng phạt mới có thể khiến ngân hàng nước này dừng tài trợ trực tiếp và mở thư tín dụng, nhưng thương mại song phương khó sụp đổ. Biên giới chung dài 534 km sẽ duy trì các đoàn xe vận tải đường bộ, trong khi giao dịch có thể chuyển sang các mạng lưới Hawala không chính thức tại Istanbul. Thổ Nhĩ Kỳ cùng với Oman, nước láng giềng hàng hải gần nhất của Iran, có thể trở thành những tuyến thay thế quan trọng cho UAE.

Với Iraq, hơn 90% thương mại song phương là hàng nhập khẩu từ Iran, chủ yếu là khí đốt dùng cho phát điện. Tehran có thể sử dụng cơ chế đổi dầu lấy khí đốt với Baghdad để né hạn chế SWIFT và USD. Iran cũng có thể mở rộng tuyến vận tải qua biển Caspi tới Nga và Trung Á nhằm duy trì nguồn cung từ phía Bắc.

Với khả năng chống chịu đã được duy trì qua nhiều thập kỷ và một hệ thống chính trị ít phụ thuộc vào bầu cử, chiến lược trừng phạt chưa từng có của Washington khó tạo ra kết quả rõ rệt trong ngắn hạn. Iran sẽ phải chịu chi phí giao dịch cao hơn, nhưng “nền kinh tế kháng cự” nhiều khả năng vẫn tồn tại.

Tehran cũng có thể mở thêm các mặt trận mới, chẳng hạn hỗ trợ lực lượng Houthi tiến hành các cuộc tấn công nhằm kiểm soát cảng Mocha trên Biển Đỏ. Nếu kịch bản này xảy ra, Houthi sẽ có lợi thế lớn đối với tuyến hàng hải qua eo biển Bab el-Mandeb, đồng thời nguy cơ một cuộc xung đột khu vực rộng hơn, kéo theo Ả Rập Xê-út, sẽ tăng mạnh.

Vấn đề cốt lõi là Washington dường như đang giả định rằng “đồng hồ Iran” sẽ chạy hết trước “đồng hồ Mỹ”. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: liệu “đồng hồ vùng Vịnh” có đủ kiên nhẫn để tiếp tục chạy trong suốt quá trình này hay không?

Xung đột với Mỹ: Kinh tế Iran sẽ trụ được bao lâu?

Điều gì khiến giá dầu chưa phản ánh đúng cú sốc nguồn cung?

Hành lang vận chuyển dầu bí mật của Mỹ tại eo biển Hormuz

Iran đe dọa trả đũa khi Mỹ mở rộng các biện pháp trừng phạt