Từ “gian hàng số” đến thị trường FTA: Xuất xứ phải trở thành năng lực của doanh nghiệp

Ngày 6/10/2026, Sở Công Thương Hà Nội phối hợp với Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội và TikTok Shop kích hoạt Chương trình “Gian hàng số - nâng tầm thương nhân Thủ đô”, đồng thời ra mắt Kênh TikTok “OCOP Hà Nội”. Chương trình hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh và chủ thể OCOP nâng cao năng lực kinh doanh trên môi trường số, thông qua video ngắn, livestream và câu chuyện về sản phẩm, làng nghề, nghệ nhân. Trước đó, trong đợt cao điểm 100 ngày chuyển đổi số, các xã, phường của Hà Nội đã tổ chức gần 200 phiên livestream, giới thiệu hơn 1.200 sản phẩm.

Các đại biểu tham dự chương trình “Gian hàng số - nâng tầm thương nhân Thủ đô”.

Cùng với mở rộng thị trường, chương trình đặt ra yêu cầu về chất lượng và tính minh bạch: sản phẩm tham gia phải đủ điều kiện lưu thông, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng; nhà bán hàng chịu trách nhiệm về sản phẩm, thông tin sản phẩm và giao dịch của mình. Đây chính là điểm nối giữa thương mại số và thương mại quốc tế. Sản phẩm muốn được nhìn thấy cần năng lực truyền thông, nhưng muốn hưởng ưu đãi FTA và thâm nhập bền vững thị trường nước ngoài thì phải chứng minh được xuất xứ một cách đầy đủ, chính xác và nhất quán.

Từ “kể câu chuyện sản phẩm” đến chứng minh xuất xứ

Trong thương mại điện tử, câu chuyện về vùng nguyên liệu, nghề truyền thống hay người sản xuất là yếu tố quan trọng để xây dựng thương hiệu. Tuy nhiên, khi bước vào thương mại quốc tế, “câu chuyện nguồn gốc” phải được chuyển hóa thành dữ liệu và chứng từ có thể kiểm chứng. Nguồn gốc sản phẩm theo cách hiểu trong tiếp thị không đồng nhất với xuất xứ theo quy tắc xuất xứ của các FTA. Một sản phẩm được hoàn thiện tại Việt Nam hoặc mang thương hiệu Việt Nam chưa đương nhiên được coi là có xuất xứ Việt Nam để hưởng ưu đãi theo một FTA cụ thể.

Quy tắc xuất xứ trong các FTA thường gồm tiêu chí xác định xuất xứ, quy tắc cụ thể mặt hàng và thủ tục chứng nhận, kiểm tra xuất xứ. Hàng hóa có thể có xuất xứ thuần túy, chẳng hạn nông sản được trồng và thu hoạch tại một nước thành viên; hoặc xuất xứ không thuần túy khi sử dụng nguyên liệu từ nhiều nước. Với nhóm thứ hai, doanh nghiệp phải kiểm tra quy tắc cụ thể mặt hàng, có thể là chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn gia công, chế biến cụ thể tùy từng FTA.

Điều này đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và chủ thể OCOP muốn chuyển từ bán hàng trong nước sang xuất khẩu. Khi đó, hàng loạt câu hỏi mới xuất hiện: mã HS của sản phẩm là gì; quy tắc xuất xứ áp dụng ra sao; nguyên liệu nhập khẩu có đáp ứng điều kiện không; hiệp định cho phép cộng gộp trong phạm vi nào; cần hình thức chứng nhận xuất xứ nào; hồ sơ nào phải lưu giữ. Vì vậy, xuất xứ cần được tính đến ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu, nhà cung cấp và tổ chức sản xuất, chứ không đợi đến khi có đơn hàng xuất khẩu.

Đáp ứng quy tắc xuất xứ để biến ưu đãi FTA thành lợi thế

Việc một mặt hàng nằm trong lộ trình cắt giảm thuế của FTA không có nghĩa doanh nghiệp tự động được hưởng mức thuế đó. Điều kiện tiên quyết là hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ của chính FTA được sử dụng và thực hiện đúng thủ tục chứng nhận xuất xứ tương ứng. Giữa các FTA có khác biệt về quy tắc cụ thể mặt hàng, ngưỡng hàm lượng giá trị, cơ chế cộng gộp và hình thức chứng nhận; quy định cũng có thể được cập nhật. Chẳng hạn, Thông tư số 14/2026/TT-BCT ngày 25/3/2026 của Bộ Công Thương quy định quy tắc xuất xứ hàng hóa trong EVFTA, có hiệu lực từ ngày 10/5/2026, thay thế Thông tư số 11/2020/TT-BCT và Thông tư số 41/2022/TT-BCT. Doanh nghiệp vì vậy cần thường xuyên cập nhật văn bản áp dụng cho từng thị trường.

Lễ ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác triển khai Chương trình “Gian hàng số - nâng tầm thương nhân Thủ đô”.

Thay vì hỏi chung chung “sản phẩm của mình có phải hàng Việt Nam hay không”, doanh nghiệp cần hỏi chính xác hơn: sản phẩm có đáp ứng quy tắc xuất xứ của FTA dự kiến sử dụng hay không. Quản trị xuất xứ bắt đầu từ việc xác định đúng mã HS và thị trường mục tiêu, sau đó xác định quy tắc cụ thể mặt hàng, lập danh mục nguyên liệu, xác định nguồn gốc nguyên liệu và nhà cung cấp. Với FTA có cơ chế cộng gộp như RCEP, nắm rõ phạm vi cộng gộp giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trong lựa chọn nguyên liệu và nâng khả năng hưởng ưu đãi. Khi đó, xuất xứ trở thành một yếu tố trong chiến lược mua hàng và tổ chức chuỗi cung ứng.

Quản trị xuất xứ để phòng ngừa rủi ro và bảo vệ uy tín hàng Việt

Cơ hội từ FTA luôn đi cùng yêu cầu tuân thủ. Cơ quan quản lý của Việt Nam và các nước nhập khẩu ngày càng chú trọng kiểm tra, xác minh nhằm ngăn chặn gian lận xuất xứ. Khi không chứng minh được xuất xứ, lô hàng có thể bị từ chối ưu đãi và truy thu thuế. Rủi ro không chỉ đến từ hành vi cố ý, mà còn từ việc áp sai mã HS dẫn tới áp sai quy tắc xuất xứ; không kiểm soát thay đổi nguồn nguyên liệu; chứng từ nhà cung cấp không đầy đủ; tính sai hàm lượng giá trị; nhầm lẫn nơi hoàn thiện sản phẩm với nước xuất xứ; hoặc không lưu đủ hồ sơ khi được yêu cầu xác minh.

Các đại biểu thực hiện nghi thức kích hoạt Kênh TikTok “OCOP Hà Nội”. (Ảnh: Duy Khánh)

Một hệ thống quản trị xuất xứ hiệu quả cần gắn kết ba lớp thông tin: sản phẩm, nguyên liệu và chứng từ. Doanh nghiệp cần biết mỗi sản phẩm dùng nguyên liệu nào, mua từ đâu, nguyên liệu đó có xuất xứ hay không theo FTA được sử dụng, và tài liệu nào chứng minh điều đó. Dữ liệu mua hàng, hóa đơn, định mức nguyên liệu, quy trình sản xuất cần được kết nối và truy xuất được. Khi thay đổi nhà cung cấp hoặc nguồn nguyên liệu, doanh nghiệp phải đánh giá lại khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, bởi một thay đổi nhỏ trong chuỗi cung ứng có thể làm thay đổi kết quả xác định xuất xứ.

Quản trị tốt xuất xứ không chỉ bảo vệ một lô hàng hay một doanh nghiệp. Khi gian lận xuất xứ xảy ra, hậu quả có thể lan sang cả nhóm hàng, khi nước nhập khẩu tăng cường xác minh hoặc điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Ngăn ngừa gian lận xuất xứ vì vậy cũng là bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam và lợi ích chung của cộng đồng doanh nghiệp.

Từ góc nhìn này, đưa sản phẩm lên “Gian hàng số” là bước đầu của quá trình nâng cấp năng lực thương nhân. Số hóa cần mở rộng từ bán hàng, livestream sang quản trị dữ liệu sản phẩm, nguyên liệu, nhà cung cấp và chứng từ. Thương mại số giúp sản phẩm được nhìn thấy; thương hiệu tạo niềm tin; còn năng lực chứng minh xuất xứ giúp hàng hóa Việt Nam đi xa hơn và khai thác thực chất cơ hội từ các FTA. Khi đó, xuất xứ không còn là thủ tục cho từng lô hàng, mà trở thành một phần năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Minh bạch nguồn gốc gạo xuất khẩu để tận dụng ưu đãi FTA

Quản trị xuất xứ để tận dụng FTA và giảm rủi ro thương mại

Minh bạch xuất xứ hàng hóa xuất nhập khẩu nhờ cơ chế “một cửa”

Nâng cao năng lực thực thi quy định về xuất xứ hàng hóa