Xung đột với Mỹ: Kinh tế Iran sẽ trụ được bao lâu?

(Ảnh minh họa)

Iran vẫn phóng tên lửa, lực lượng an ninh vẫn duy trì được sự gắn kết và mối đe dọa đối với tàu thương mại qua eo biển Hormuz tiếp tục đẩy chi phí năng lượng toàn cầu lên cao.

Tuy nhiên, 3 chỉ dấu kinh tế cho thấy một thực tế khác: xung đột đã gây tổn thất kinh tế rất nặng cho Iran.

Khủng hoảng này vốn có từ trước, do cấm vận, tham nhũng, đồng tiền mất giá, thiếu năng lượng và nhiều năm điều hành yếu kém. Xung đột dưới thời ông Trump chỉ khiến tình hình xấu đi nhanh hơn. Đây chưa phải là chiến thắng chiến lược của Washington. Iran vẫn có thể sử dụng eo biển Hormuz để gây sức ép và làm gián đoạn hoạt động của các nước vùng Vịnh.

Nhưng Iran đã chịu tổn thất lớn, và ông Trump đang muốn siết thêm sức ép thông qua “chiến dịch Operation Economic Fury” sau khi đàm phán đổ vỡ. Ông tuyên bố đây sẽ là một chiến dịch “xung đột kinh tế và cô lập” chưa từng có, nhắm vào buôn lậu dầu, chuyển tiền, các công ty bình phong, đăng ký tàu và những kênh tài chính liên quan đến Iran.

Việc thất bại kinh tế có chuyển thành chiến thắng toàn diện cho ông Trump hay không sẽ phụ thuộc vào diễn biến tiếp theo.

Sản lượng dầu Iran lao dốc

Dầu mỏ là nguồn quan trọng nhất giúp Iran kiếm ngoại tệ để nhập khẩu hàng hóa, duy trì khai thác và tài trợ cho bộ máy nhà nước. Theo OPEC, đến tháng 7, sản lượng dầu Iran đã thấp hơn gần 23% so với trước xung đột. Trong khi đó, các biện pháp phong tỏa và cấm vận của Mỹ khiến việc xuất khẩu và thu ngoại tệ càng khó khăn.

Nếu tình trạng này kéo dài, Iran sẽ phải lựa chọn ngày càng khắc nghiệt giữa nhập khẩu, tiêu dùng dân sự, tái thiết và duy trì bộ máy quân sự–an ninh.

Ngành dầu Iran chưa bị phá hủy, nhưng nếu kho chứa đầy và xuất khẩu tiếp tục bị hạn chế, sản lượng có thể phải giảm thêm. Điều này có thể gây tổn hại lâu dài cho các mỏ dầu và làm Iran mất thêm nguồn thu ngoại tệ. Nói cách khác, thứ ông Trump đang nhắm tới là “động mạch kinh tế” giúp bộ máy nhà nước Iran tồn tại.

Hoạt động kinh tế gần như tê liệt

Chỉ số PMI toàn nền kinh tế của Phòng Thương mại Iran cho thấy mức độ suy giảm rất nhanh. Trước xung đột, PMI đã ở mức 46,4, tức nền kinh tế vốn đã suy giảm. Sau khi các cuộc tấn công bắt đầu, chỉ số này rơi thẳng xuống 24,9.

Doanh nghiệp báo cáo đóng cửa, hoạt động cầm chừng, logistics bị gián đoạn, đơn hàng sụt giảm và thiếu nguyên liệu. Đây không còn là một cuộc suy thoái thông thường mà là sự đứt gãy hoạt động kinh tế trên diện rộng.

Sau đó PMI có phục hồi khi giao tranh giảm và Mỹ–Iran mở đàm phán, nhưng vẫn dưới mức 50, nghĩa là Iran chưa thực sự phục hồi mà chỉ chuyển từ tình trạng gần tê liệt sang suy giảm nghiêm trọng.

Nếu ông Trump tái lập sức ép quân sự và kinh tế ở mức cao, những vấn đề như vận tải gián đoạn, thiếu hàng, bất ổn và doanh nghiệp đóng cửa có thể nhanh chóng quay trở lại.

Iran đã chịu được một cú sốc như vậy. Nhưng một cú sốc thứ hai kéo dài hơn sẽ nguy hiểm hơn nhiều, vì nền kinh tế hiện đã yếu hơn đáng kể.

Giá cả tăng vọt

Lạm phát là một trong những đòn đánh đau nhất đối với người dân Iran. Chỉ số giá tiêu dùng của Iran ở mức 513,6 ngay trước xung đột. Đến khoảng tháng 7, con số này tăng lên 676,9, tức tăng gần 32% chỉ trong khoảng 5 tháng. Nói đơn giản, một giỏ hàng trị giá 100 USD trước xung đột có giá gần 132 USD vài tháng sau. So với cùng kỳ năm trước, giá tiêu dùng tăng 87,9%, còn giá thực phẩm tăng khoảng 128%.

Lạm phát vốn đã rất nghiêm trọng do đồng tiền mất giá, thay đổi trợ cấp và thiếu hụt hàng hóa. xung đột khiến tình hình tệ hơn vì khai thác bị gián đoạn, chi phí vận chuyển tăng và người dân lo ngại thiếu hàng. Các hộ gia đình vốn đã phải đối mặt với thu nhập thấp, việc làm bấp bênh và chi phí nhà ở cao nay phải gánh thêm cú sốc giá cả.

Đây chính là cách “nền kinh tế sinh tồn” của Iran vận hành: nhà nước ưu tiên nguồn lực khan hiếm cho nhập khẩu chiến lược, tái thiết và bộ máy an ninh, trong khi gánh nặng lạm phát ngày càng đẩy sang người dân. Cách này có thể giúp chính quyền tồn tại lâu hơn khả năng chịu đựng của nền kinh tế, nhưng đồng thời làm tăng nguy cơ bất ổn xã hội.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Ba chỉ dấu trên cho thấy Iran chưa bị đánh bại về quân sự, nhưng đang chịu một thất bại kinh tế rất rõ rệt. Dầu mỏ suy giảm, hoạt động kinh tế co lại và giá cả tăng vọt. Nếu xung đột và cấm vận tiếp tục, sức ép sẽ ngày càng chuyển từ chính quyền sang đời sống của người dân.

Ông Trump vì thế vẫn có đòn bẩy đáng kể. Nhưng nếu tiếp tục leo thang, cái giá cũng sẽ không chỉ thuộc về Iran mà còn ảnh hưởng tới Mỹ và kinh tế toàn cầu. Vấn đề then chốt là liệu sức ép kinh tế có buộc Tehran nhượng bộ, hay ngược lại, khiến Iran càng quyết liệt và tạo thêm bất ổn trong khu vực.

Một chuỗi diễn biến nguy hiểm: Nguồn thu ngoại tệ chủ chốt suy giảm vì phong tỏa, dẫn đến hoạt động kinh doanh sụp đổ khi xung đột nổ ra, khiến người dân tiếp tục mất sức mua sau nhiều năm khó khăn.

Lịch sử Iran cho thấy đây là thời điểm đặc biệt nguy hiểm đối với chính quyền. Không phải cứ lạm phát tăng là sẽ có cách mạng, mà vì những đợt nổi dậy lớn trước đây thường bùng phát sau một cú sốc chi phí sinh hoạt đột ngột.

Năm 2018, khi đồng rial lao dốc và giá hàng hóa thay thế trở nên khó tính toán, các tiểu thương đã đóng cửa khu chợ Grand Bazaar ở Tehran. Năm 2019, chính phủ bất ngờ tăng giá xăng trợ giá 50% và áp dụng hạn mức, khiến biểu tình nhanh chóng lan rộng.

Năm 2022, việc cắt trợ cấp khiến giá một số mặt hàng làm từ bột mì tăng tới 300%, kéo theo biểu tình tại nhiều thành phố.

Cuối năm 2025, bất ổn lại bắt đầu từ các thương nhân ở chợ khi tỷ giá và giá thực phẩm tăng vọt. Chính quyền đàn áp cực kỳ khốc liệt, khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng và góp phần khiến chính quyền Trump thay đổi tính toán về việc tấn công Iran.

Điểm chung không đơn thuần là nghèo đói, bởi Iran từng chịu nghèo đói kéo dài mà không xảy ra nổi dậy toàn quốc. Nguy hiểm nằm ở sự kết hợp giữa khó khăn kinh niên và một cú sốc đủ lớn để tạo ra nỗi bất mãn chung.

Hiện Iran đã có sẵn cả hai yếu tố: đời sống khó khăn và đồng tiền suy yếu. Thứ còn thiếu có thể chỉ là một mồi lửa, chẳng hạn: đồng rial tiếp tục sụp đổ; tăng giá xăng hoặc dầu diesel; cắt trợ cấp bánh mì; thiếu hàng kéo dài; chính phủ chậm trả lương; sa thải hàng loạt.

Đặc biệt, lượng tiêu thụ xăng hiện đã vượt sản lượng trong nước, trong khi phong tỏa gần như chặn nguồn nhập khẩu. Nếu chính quyền buộc phải tăng giá hoặc áp dụng hạn mức, ký ức về cú tăng giá xăng năm 2019 có thể trở lại trong điều kiện kinh tế còn tồi tệ hơn.

Tuy nhiên, bất ổn không phải điều chắc chắn, cũng không đồng nghĩa chính quyền sẽ sụp đổ. Chính quyền Iran đã tồn tại gần 50 năm qua nhiều cuộc khủng hoảng và xung đột.

Iran có cả một hệ thống để duy trì chính quyền: phân phối hàng hóa theo hạn mức, kiểm soát ngoại tệ, cắt đầu tư, ưu tiên nhập khẩu chiến lược và để lạm phát bào mòn thu nhập người dân.

Quan trọng nhất, chính quyền có thể ưu tiên bảo vệ Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), lực lượng Basij và các cơ quan tình báo - những lực lượng bảo vệ chính quyền bằng biện pháp mạnh. Việc bổ nhiệm ông Hossein Taeb, người từng đóng vai trò trong các cuộc đàn áp trước đây, cho thấy lãnh đạo Iran hiểu rõ nguy cơ và có thể tiếp tục lựa chọn biện pháp cứng rắn.

Mỹ cũng đang phải trả giá

Đó là lý do những tuyên bố của ông Trump về chiến thắng cần được nhìn nhận thận trọng. Chính quyền Iran vẫn kiểm soát đất nước và còn giữ con bài mạnh nhất: eo biển Hormuz.

Các mối đe dọa và cuộc tấn công của Tehran tiếp tục làm gián đoạn vận tải, đẩy giá dầu lên và tạo sức ép đối với các nước vùng Vịnh, các nước nhập khẩu châu Á và người tiêu dùng Mỹ.

Nói cách khác, Mỹ đang bóp nghẹt nguồn thu dầu của Iran, nhưng Iran lại chuyển một phần tổn thất đó sang nền kinh tế thế giới thông qua giá năng lượng cao hơn.

Người Mỹ cũng đang phải trả giá, dù thấp hơn rất nhiều so với người Iran. Giá xăng trung bình tại Mỹ đạt 4,05 USD/gallon ngày 17/8, cao hơn gần 1 USD so với một năm trước. Giá năng lượng tại Mỹ tháng 7 tăng 14,7% so với cùng kỳ, riêng xăng tăng 24,6%.

Mỹ cũng đã tiêu hao một lượng lớn vũ khí công nghệ cao, trong khi một số kho dự trữ quan trọng có thể mất nhiều năm để bổ sung. Việc tái bổ sung còn phải cạnh tranh với nhu cầu của đồng minh từ châu Âu đến Vịnh Ba Tư và yêu cầu duy trì khả năng răn đe Trung Quốc tại Thái Bình Dương.

Quan hệ với các đồng minh cũng chịu sức ép. Các nước vùng Vịnh muốn Iran bị kiềm chế, nhưng đồng thời muốn xung đột kết thúc trước khi các cuộc tấn công của Iran gây thêm thiệt hại cho dầu mỏ, nguồn nước, du lịch và hạ tầng logistics.

Ả Rập Xê-út, Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ và Oman đều thúc đẩy ngoại giao. Việc ông Trump đe dọa tấn công Oman - một đối tác lâu năm của Mỹ và là bên trung gian - cho thấy cuộc chiến có thể gây căng thẳng ngay cả với những nước vốn lo ngại Iran và nhìn chung ủng hộ Washington.

Vì vậy tồn tại một nghịch lý chiến lược: Iran đang thua trong cuộc chiến kinh tế nhưng vẫn chưa cho ông Trump một chiến thắng rõ ràng.

Mỹ đã chứng minh họ có khả năng làm suy giảm mạnh doanh thu và mức sống của Iran. Nhưng Washington chưa chứng minh được rằng sức ép đó có thể tạo ra một thỏa thuận hạt nhân lâu dài hoặc bảo đảm eo biển Hormuz luôn mở - hai thước đo rõ nhất của một chiến thắng chiến lược.

Hai thời hạn bí ẩn

Giờ đây là cuộc đua giữa hai thời hạn chưa biết. Một là Washington và các đồng minh sẽ chịu đựng bao lâu với giá năng lượng cao, kho vũ khí suy giảm và bất ổn khu vực, trong khi vẫn tin rằng chiến thắng chỉ đang bị trì hoãn. Hai là Tehran có thể duy trì bộ máy đàn áp trong và ngoài nước bao lâu khi sản lượng dầu giảm, doanh nghiệp co lại và người dân bị ép đến giới hạn cuối cùng.

Iran chưa từng phải đối mặt đồng thời với nhiều áp lực như hiện nay. Chỉ một sai lầm chính sách hoặc một cú sốc nguồn cung cũng có thể biến sự tuyệt vọng âm thầm của người dân thành một làn sóng phản kháng mới.

Xung đột Trung Đông: Liệu kinh tế Iran có trụ vững?

Xung đột Mỹ - Iran kéo dài: Dự trữ dầu toàn cầu có đủ sức chống chịu?

Giá nhiên liệu tăng mạnh hơn dầu thô: Điều gì đang xảy ra?

Mỹ "gỡ" quy định xăng giữa lúc siết trừng phạt Iran