Nhìn lại cuộc khủng hoảng dầu mỏ lớn nhất lịch sử

Tính tổng lượng dầu bị mất trong cả giai đoạn, cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979 vẫn là cuộc khủng hoảng dầu mỏ nghiêm trọng nhất. (Ảnh: RT)

Quy mô gián đoạn do cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã làm dấy lên những so sánh với lệnh cấm vận dầu mỏ Ả Rập năm 1973, Cách mạng Iran năm 1979 và Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, đồng thời cho thấy thị trường năng lượng toàn cầu đã thay đổi đáng kể.

Một cú sốc năng lượng khác biệt

Khác với các cuộc khủng hoảng trước, chiến sự với Iran không chỉ làm gián đoạn nguồn cung dầu thô mà còn ảnh hưởng đến khí tự nhiên, nhiên liệu tinh chế và phân bón. Điều này bộc lộ những điểm yếu hình thành sau nhiều thập kỷ nhu cầu năng lượng tăng cao, thương mại toàn cầu mở rộng và vai trò ngày càng lớn của Trung Đông trong xuất khẩu nhiên liệu thành phẩm.

Các cú sốc dầu mỏ thập niên 1970 để lại hậu quả kinh tế lâu dài và buộc nhiều nước nhập khẩu lớn phải thay đổi chính sách năng lượng. Sau các cuộc khủng hoảng đó, IEA được thành lập nhằm hỗ trợ các nước công nghiệp tăng cường an ninh năng lượng và điều phối kho dự trữ chiến lược.

Trong cuộc khủng hoảng hiện nay, IEA đã xả kỷ lục 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược để ổn định thị trường và bù đắp phần nguồn cung Trung Đông bị thiếu hụt.

Quy mô lớn đến mức nào?

Theo IEA, mức sụt giảm nguồn cung dầu cao nhất trong cuộc chiến vượt 14 triệu thùng/ngày (bpd), tương đương khoảng 13,6% nhu cầu dầu toàn cầu dự kiến đạt 103,3 triệu thùng/ngày trong năm nay.

Con số này cao hơn rất nhiều so với: 4,5 triệu thùng/ngày trong lệnh cấm vận dầu mỏ Ả Rập giai đoạn 1973-1974; 5,6 triệu thùng/ngày trong Cách mạng Iran; 4,3 triệu thùng/ngày trong Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991.

Cuộc chiến cũng khiến khoảng 20% sản lượng LNG toàn cầu của Qatar phải ngừng hoạt động. Trong các cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, thương mại LNG gần như chưa đáng kể và Qatar đến năm 1996 mới bắt đầu xuất khẩu LNG.

Ảnh hưởng còn lan sang thị trường nhiên liệu thành phẩm khi nhiều nhà máy lọc dầu ở vùng Vịnh phải dừng hoạt động, gây thiếu hụt dầu diesel và nhiên liệu máy bay. Những nhà máy lọc dầu quy mô lớn được xây dựng trong vài thập kỷ qua hiện là nguồn cung quan trọng cho châu Phi, châu Âu và châu Á.

Theo Argus Media, cuộc chiến khiến Qatar và UAE mất khoảng 24 triệu tấn LNG. Dựa trên số liệu IEA về tổng thương mại LNG toàn cầu năm 2025 là 428 triệu tấn, lượng sụt giảm này tương đương khoảng 5,6% nguồn cung LNG của cả năm.

So với các cú sốc trước đây ra sao?

Theo báo cáo IEA công bố ngày 13/5, tổng lượng dầu bị mất từ các nước vùng Vịnh đã vượt 1 tỷ thùng. Reuters ước tính, nếu cộng thêm 14 triệu thùng/ngày bị mất trong 35 ngày từ 14/5 đến khi Mỹ và Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn tạm thời ngày 17/6, tổng lượng dầu bị rút khỏi thị trường lên khoảng 1,5 tỷ thùng.

Dù đã có thỏa thuận, tình trạng gián đoạn được dự báo còn kéo dài nhiều tháng, riêng với khí đốt có thể mất nhiều năm mới phục hồi.

Cuộc Cách mạng Iran năm 1979 có mức giảm sản lượng mỗi ngày thấp hơn hiện nay nhưng tổng thiệt hại lớn hơn nhiều.

Theo Bộ Năng lượng Mỹ, sản lượng dầu của Iran giảm trung bình 3,9 triệu thùng/ngày trong giai đoạn 1978-1981, tương đương khoảng 4,3 tỷ thùng bị mất trong ba năm, dù một phần đã được các nước vùng Vịnh khác bù đắp.

Nhà báo kiêm tác giả Ian Seymour cũng cho biết trong cuốn sách xuất bản năm 1980 rằng sản lượng dầu Iran năm 1979 chỉ còn khoảng 3,1 triệu thùng/ngày, so với khoảng 6 triệu thùng/ngày trước cách mạng, tương đương hơn 1 tỷ thùng sản lượng bị mất chỉ trong năm đó.

Theo OPEC, sản lượng tiếp tục giảm xuống còn 1,47 triệu thùng/ngày vào năm 1980. So với mức năm 1978, tổng lượng dầu bị mất trong hai năm 1979-1980 vượt 2,7 tỷ thùng, vẫn lớn hơn mức thiệt hại ghi nhận đến nay trong cuộc khủng hoảng hiện tại.

Trong lệnh cấm vận dầu mỏ Ả Rập giai đoạn 1973-1974, các nước khai thác từng bước nâng mức cắt giảm lên 4,5 triệu thùng/ngày trong vòng ba tháng. Reuters ước tính cuộc khủng hoảng này khiến thị trường mất khoảng 530-650 triệu thùng dầu, thấp hơn đáng kể so với hiện nay.

Đối với chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, hoạt động khai thác dầu bị gián đoạn khoảng bốn tháng. Nếu tính mức giảm trung bình 4,3 triệu thùng/ngày, tổng lượng dầu bị mất vào khoảng 516 triệu thùng, cũng thấp hơn cuộc khủng hoảng hiện tại.

"Vũ khí thầm lặng" của Trung Quốc trước khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu

Những lĩnh vực nào đang chịu ảnh hưởng từ khủng hoảng dầu mỏ?

Vì sao xung đột Mỹ - Iran không khiến giá dầu cao như dự đoán?

Cú sốc Hormuz và bài học từ khủng hoảng dầu mỏ năm 1973