Xung đột Trung Đông: Khi dầu mỏ trở thành “đòn bẩy” địa chính trị

(Ảnh minh họa)

Gần như đã thành quy luật: Mỗi khi chiến sự bùng phát ở vịnh Ba Tư, giá dầu thường leo thang. Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, cùng đòn đáp trả của Tehran, giá dầu thô đã tăng 13%. Iran cũng biến eo biển Hormuz thành trụ cột trong chiến lược phản công, khi đe dọa phong tỏa tuyến hàng hải huyết mạch này - nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt được buôn bán toàn cầu. Với Iran, dầu mỏ là một thứ vũ khí trong xung đột.

Hiện tượng này không mới. Năm 1973, sau cuộc chiến Yom Kippur giữa Israel và các nước Arab, OPEC (Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ) đã áp đặt lệnh cấm vận đối với các đồng minh của Israel, khiến giá dầu tăng vọt trong sự kiện được gọi là cú sốc dầu mỏ lần thứ nhất. Khi đó, ông Abdelaziz Bouteflika, Ngoại trưởng Algeria - một thành viên OPEC - nhận định: “Dầu mỏ dường như đang đóng vai trò quan trọng trong diễn biến quan hệ quốc tế, bởi nó đặt vấn đề Trung Đông trong một ánh sáng hoàn toàn mới”.

Đến cú sốc dầu mỏ thứ hai năm 1979, do Cách mạng Hồi giáo tại Iran gây ra, ông André Giraud, Bộ trưởng Công nghiệp Pháp khi đó, cũng khẳng định: “Dầu mỏ là một nhiên liệu mang đậm hàm lượng ngoại giao và quân sự”.

Vũ khí của kẻ yếu trước kẻ mạnh

Hiện nay, nếu Iran phong tỏa eo biển Hormuz, giống như họ từng làm trong chiến tranh Iran-Iraq thập niên 1980, khi đánh chìm hàng chục tàu thuyền tại đây. “Với Iran, eo biển Hormuz là vấn đề chiến lược”, ông Olivier Appert, cố vấn tại Trung tâm Năng lượng-Khí hậu thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Pháp (IFRI), phân tích. “Đó có thể là vũ khí của kẻ yếu trước kẻ mạnh. Không phải lần đầu, nhưng rõ ràng đáng lo ngại”, ông bổ sung.

Để đáp trả các cuộc không kích của Mỹ và Israel, Iran đã tấn công nhà máy lọc dầu lớn nhất của Ả Rập Xê-út cùng các cơ sở khí đốt tại Qatar, khiến giá khí tự nhiên hóa lỏng (GNL) cũng tăng mạnh. Vài năm trước, lực lượng Houthi ở Yemen - được Iran hậu thuẫn và vũ trang - cũng từng tấn công một cơ sở dầu mỏ quan trọng của Ả Rập Xê-út. Có thể thấy một điều nhất quán: Năng lượng hóa thạch luôn là mục tiêu.

Ngược lại, năng lượng tái tạo có vẻ ít chịu ảnh hưởng trực tiếp từ căng thẳng địa chính trị. Điện mặt trời và điện gió - những nguồn năng lượng xanh - thường được nhìn nhận là “hòa bình” hơn, ngoại trừ chuyện turbine gió ảnh hưởng đến chim. Một khi đã lắp đặt, các tấm pin mặt trời gần như không chịu ảnh hưởng từ biến động địa chính trị hay những đợt tăng giá đột ngột. Trong một bài viết trên báo Le Monde sau khi Nga mở chiến dịch quân sự ở Ukraine, ông António Guterres, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc, từng viết rằng “năng lượng tái tạo là bảo đảm cho hòa bình trong thế kỷ XXI”.

Áp đặt quan điểm

Tuy nhiên, năng lượng tái tạo cũng không thoát khỏi một dạng “xung đột” khác - xung đột thương mại - từ phía Trung Quốc, quốc gia nắm giữ nhiều đất hiếm thiết yếu cho sản xuất pin và các công nghệ khác. “Các tác nhân đã thay đổi, nhưng ngay từ năm 2011, Trung Quốc đã quyết định kiểm soát xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản”, ông Olivier Appert nhắc lại.

“Trung Quốc rõ ràng tận dụng vị thế gần như độc quyền để áp đặt quan điểm của mình. Thật không may, năng lượng tái tạo cũng gắn với những lợi ích địa chính trị mang tính quyết định”, ông nói thêm.

Trước cuộc chiến tại Iran, câu hỏi đặt ra là: Đợt tăng giá dầu mới này có thể thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng hay không? Năm 1973, giữa cú sốc dầu mỏ đầu tiên, Tổng thống Pháp Georges Pompidou từng phát biểu trên truyền hình: “Hãy tiết kiệm xăng, tiết kiệm điện, tiết kiệm sưởi ấm, và tôi hy vọng rằng chúng ta sẽ vượt qua được khó khăn!”.

Khi đó, Pháp không có dầu mỏ nhưng có ý tưởng, và đã khởi động một chương trình điện hạt nhân quy mô lớn để khai thác năng lượng ít phát thải carbon. Nửa thế kỷ sau, bối cảnh đã khác, song theo ông Appert, cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy sự cần thiết phải giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch. Nhưng cũng cần cảnh giác để không rơi vào phụ thuộc vào Trung Quốc. Ít ồn ào hơn, ít kịch tính hơn, nhưng đó vẫn là một cuộc chiến về năng lượng.

Chiến sự Trung Đông có thể gây ra cú sốc dầu mỏ thế giới lần nữa?

Xung đột Trung Đông làm tê liệt vận tải qua Hormuz, thị trường đối mặt khan hiếm siêu tàu dầu

Vận tải hàng hóa qua eo biển Hormuz trầm lắng; Ấn Độ có thể tăng cường nhập khẩu dầu Nga