Xung đột tại Trung Đông và bài toán thoát phụ thuộc dầu mỏ

(Ảnh minh họa)

Khoảng 20% lượng dầu được giao dịch trên toàn thế giới đi qua eo biển Hormuz, nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman cùng UAE ở phía nam. Một tàu chở dầu đã bị đánh bom và hoạt động vận chuyển gần như đình trệ. Trên thị trường năng lượng toàn cầu, chỉ riêng nguy cơ gián đoạn cũng đủ đẩy giá tăng cao.

Eo biển Hormuz là tuyến xuất khẩu quan trọng đối với phần lớn dầu mỏ của Ả Rập Xê-út, Iran và UAE. Bởi dầu mỏ không giống như hầu hết các loại hàng hóa khác. Việc kiểm soát loại nhiên liệu có mật độ năng lượng cao này định hình cục diện địa chính trị.

Do đó, bất kỳ sự gián đoạn nghiêm trọng nào đối với hoạt động vận chuyển tàu chở dầu ở vùng Vịnh đều sẽ ảnh hưởng đến thị trường dầu mỏ toàn cầu và đe dọa sự ổn định kinh tế. Tại Úc, tình trạng xếp hàng dài đã được ghi nhận khi người dân đổ xô đi đổ xăng trước nguy cơ giá tăng vọt.

Trong bối cảnh căng thẳng quốc tế leo thang, từ Cuba, Ukraine đến Ethiopia, nhiều quốc gia đã đẩy nhanh kế hoạch giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và tăng cường an ninh năng lượng.

Nửa thế kỷ ảnh hưởng của dầu mỏ

Sức mạnh của dầu mỏ trở nên rõ ràng trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, khi các nhà khai thác lớn ở Trung Đông cắt giảm nguồn cung nhằm ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của Mỹ. Giá dầu tăng gấp bốn lần, các nền kinh tế rơi vào trì trệ và an ninh năng lượng gần như ngay lập tức trở thành vấn đề chính trị trung tâm.

Ngay cả trước khi Mỹ can thiệp quân sự, các lệnh trừng phạt nhằm vào những nhà khai thác lớn như Iran và Venezuela đã làm giảm nguồn cung và thay đổi dòng chảy thương mại. Những căng thẳng hiện nay tại các điểm nghẽn như eo biển Hormuz khiến giá dầu phải cộng thêm “phần bù rủi ro”.

Thị trường dầu mỏ có tính chất dự báo, nghĩa là giá không chỉ phản ánh cung - cầu hiện tại mà còn phản ánh kỳ vọng về diễn biến trong tương lai.

Các cuộc không kích nhằm vào Iran đã khiến giá dầu Brent - chuẩn tham chiếu toàn cầu - tăng lên hơn 100 USD mỗi thùng vào ngày giữa tháng 3, so với khoảng 68 USD chỉ hai tuần trước đó. Do giá mang tính toàn cầu, bất ổn chính trị ở một khu vực có thể gây hệ lụy kinh tế ở khắp nơi khác.

Điều gì giúp giảm phụ thuộc vào dầu mỏ?

Năm 2015, Ấn Độ đã phong tỏa nhập khẩu dầu của Nepal, gây ra tình trạng hỗn loạn. Để ứng phó, chính quyền Nepal khuyến khích phát triển nhanh chóng xe điện. Nhập khẩu dầu sau đó bắt đầu giảm.

Gần đây hơn, cuộc chiến giữa Nga và Ukraine cùng các đòn trừng phạt của Mỹ nhằm vào Venezuela và Iran đã đưa vấn đề cắt giảm nhập khẩu dầu và củng cố an ninh năng lượng quốc gia trở lại vị trí ưu tiên.

Tại Cuba, quốc gia phụ thuộc vào dầu mỏ, sức ép từ Mỹ đã khiến nguồn cung dầu sụt giảm mạnh. Cắt điện diễn ra thường xuyên và nhiều phương tiện phải nằm bãi. Để ứng phó, chính quyền và doanh nghiệp đã nhập khẩu lượng tấm pin mặt trời từ Trung Quốc cao gấp 34 lần so với một năm trước.

Không phải ý thức hệ thúc đẩy sự thay đổi này, mà là nhu cầu cấp bách. Nhập khẩu xe điện cũng tăng mạnh. Một nhà kinh tế Cuba nói với tạp chí The Economist rằng: “Cuba có thể trải qua quá trình chuyển đổi năng lượng nhanh nhất thế giới”.

Vì sao năng lượng tái tạo đang làm thay đổi cuộc chơi?

Khác với dầu mỏ, các tấm pin mặt trời và tuabin gió không cần phải vận chuyển qua những điểm nghẽn hàng hải như eo biển Hormuz. Năng lượng tái tạo cũng không được giao dịch theo mô hình tập trung trên phạm vi toàn cầu như dầu mỏ. Điện được sản xuất tại chỗ và ngày càng phân tán ở nhiều cơ sở quy mô nhỏ.

Trong xung đột, Nga từ lâu đã nhắm vào hạ tầng năng lượng và các nhà máy điện của Ukraine. Để đáp trả, Ukraine đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo nhanh nhất có thể, bởi hệ thống sản xuất điện phân tán khó bị phá hủy hơn nhiều. Một chuyên gia năng lượng Ukraine nói với Yale360 rằng chỉ một tên lửa “có thể phá hủy” một nhà máy nhiệt điện than, trong khi phải cần tới 40 tên lửa mới có thể đánh sập một trang trại điện gió.

Năng lượng phân tán có tính chống chịu cao hơn, nghĩa là thiệt hại tại một cơ sở sẽ không khiến toàn bộ lưới điện sụp đổ.

Tăng khả năng chống chịu nhờ điện hóa giao thông

Điện hóa giao thông là một yếu tố then chốt khác trong cách tiếp cận mới về an ninh năng lượng. Xe điện sử dụng nguồn điện khai thác trong nước giúp giảm phụ thuộc vào thị trường dầu mỏ toàn cầu. Tư duy này thể hiện qua quyết định của Ethiopia cấm đăng ký mới xe sử dụng động cơ đốt trong.

Trong khi đó, Trung Quốc vẫn nhập khẩu phần lớn dầu mỏ, trong đó một lượng đáng kể đến từ Iran. Tuy nhiên, Bắc Kinh đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang xe điện. Năm ngoái, xe điện chiếm 50% doanh số xe mới tại Trung Quốc và tương đương 12% tổng số xe lưu hành. Trung Quốc ngày càng dùng dầu mỏ nhiều hơn cho sản xuất nhựa thay vì cho giao thông vận tải. Mức tăng nhập khẩu năm ngoái chủ yếu do nước này tích trữ lượng lớn dầu trong bối cảnh bất ổn toàn cầu.

Sự dễ tổn thương của nhiều quốc gia

Úc nhập khẩu phần lớn nhiên liệu tinh chế. Nước này được cho là chỉ có đủ nguồn cung xăng trong khoảng một tháng trước khi cạn kiệt. Nếu xung đột đẩy giá dầu lên cao, giá xăng trong nước tăng sẽ kéo theo chi phí vận tải, giá lương thực và lạm phát leo thang.

Dù quá trình chuyển đổi sang xe điện đang tăng tốc trên toàn cầu, Úc vẫn tụt lại phía sau so với mặt bằng chung. Ngay cả khi điện ngày càng “xanh” hơn, lĩnh vực giao thông vẫn phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ nhập khẩu. Điều này khiến Úc đối mặt với nhiều rủi ro.

Chính sách năng lượng cũng là chính sách an ninh

Năng lượng tái tạo không loại bỏ hoàn toàn rủi ro địa chính trị. Lưới điện có thể trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công mạng. Chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng tạo ra những sự phụ thuộc mới, và phần lớn hoạt động sản xuất tấm pin mặt trời, pin lưu trữ và xe điện hiện nay tập trung ở Trung Quốc.

Tuy nhiên, có một khác biệt mang tính cấu trúc rõ ràng. Các hệ thống phân tán khó bị thao túng thông qua những điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng. Một khi đã được lắp đặt, tấm pin mặt trời sẽ sản xuất điện ngay tại chỗ. Khi đó, mức độ dễ tổn thương chuyển từ sự phụ thuộc liên tục vào nhập khẩu nhiên liệu sang sự phụ thuộc ban đầu vào khâu sản xuất thiết bị.

Dầu mỏ đã định hình chính trị thế giới suốt nhiều thập kỷ vì nó có thể vận chuyển, được giao dịch toàn cầu và chỉ một số ít quốc gia sở hữu trữ lượng lớn. Việc giảm phụ thuộc vào dầu mỏ thường được xem là một chính sách khí hậu. Nhưng đó cũng là yếu tố then chốt đối với an ninh năng lượng và an ninh quốc gia. Cắt giảm tiêu thụ dầu giúp tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc và giảm ảnh hưởng của các quốc gia khác.

Khủng hoảng Iran có thể không khiến giá dầu tăng cao kéo dài. Nguồn cung có thể điều chỉnh. Thị trường có thể ổn định trở lại. Nhưng các nhà lãnh đạo sẽ phải cân nhắc lại việc tiếp tục phụ thuộc vào dầu mỏ giao dịch toàn cầu trong một thế giới đầy bất ổn.

OPEC+ phản ứng gì trước xung đột Mỹ-Iran?

Xung đột Trung Đông gây thiệt hại nặng nề cho ngành hàng không và hàng hải toàn cầu