Guyana phất lên từ cơn sốt dầu mỏ

Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, GDP của Guyana đã tăng hơn bốn lần, lên 27,5 tỷ USD từ năm 2019 đến 2024, đa phần nhờ nguồn thu từ dầu mỏ. (Ảnh: AFP)

Cuộc chiến gây ra một trong những cú sốc năng lượng lớn nhất lịch sử đã làm nổi bật tầm quan trọng ngày càng tăng của những nước như Guyana, nơi có môi trường chính trị ổn định và khả năng tiếp cận không bị hạn chế tới trữ lượng dầu ước tính 11 tỷ thùng. Tuy nhiên, nguồn thu dầu mỏ ngày càng lớn cũng tạo áp lực từ doanh nghiệp và người dân buộc chính phủ phải dùng hàng tỷ USD để phát triển các lĩnh vực khác của nền kinh tế.

“Từng có quá nhiều cơn sốt năng lượng để lại những thị trấn hoang vắng, rừng bị tàn phá và người dân bất mãn. Guyana sẽ không đi theo con đường đó”, Tổng thống Irfaan Ali phát biểu tại Viện Baker thuộc Đại học Rice trong tháng này.

Nhờ sự phát triển nhanh chóng của liên danh dầu khí do Exxon Mobil dẫn đầu, đơn vị kiểm soát toàn bộ sản lượng dầu của Guyana, sản lượng đã vượt 900.000 thùng/ngày chỉ sau 7 năm. Đây là tốc độ gần như chưa từng có, vì các dự án dầu khí ngoài khơi thường mất gấp đôi thời gian chỉ để khai thác được những thùng dầu đầu tiên. Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, GDP của Guyana đã tăng hơn bốn lần, lên 27,5 tỷ USD từ năm 2019 đến 2024.

Trước đây, Guyana là một trong những quốc gia nghèo nhất Nam Mỹ. Hiện nay, tăng trưởng nhờ dầu mỏ có thể thấy rõ tại thủ đô Georgetown với hàng loạt tòa nhà văn phòng hiện đại, khách sạn cao cấp và các khu nhà ở mới mọc lên. Biển quảng cáo của Exxon và các công ty dầu khí khác xuất hiện khắp nơi, nhắc nhở về ngành công nghiệp đã thúc đẩy sự bùng nổ này.

Nhiều tiền hơn, nhiều vấn đề hơn?

Thách thức dài hạn của chính phủ là tránh rơi vào vòng xoáy bùng nổ rồi suy thoái do giá dầu biến động. Guyana chỉ cần nhìn sang nước láng giềng Venezuela để thấy việc phụ thuộc quá mức vào dầu mỏ cùng bất ổn chính trị có thể làm tê liệt nền kinh tế dù sở hữu một trong những trữ lượng dầu lớn nhất thế giới. Một trong những giải pháp của Guyana là quỹ tài sản quốc gia thành lập năm 2019, nơi toàn bộ doanh thu dầu mỏ được đưa vào để chính phủ rút tiền đầu tư theo tốc độ ổn định.

Giá dầu thô đã tăng khoảng 30% kể từ khi xung đột với Iran bùng phát cuối tháng 2, qua đó có thể làm doanh thu dầu mỏ của Guyana tăng mạnh hơn nữa. Theo tính toán của Reuters, nếu giá dầu duy trì ở mức 100 USD/thùng trong phần còn lại của năm và sản lượng giữ nguyên, phần doanh thu thuộc về Guyana có thể đạt khoảng 4,3 tỷ USD, cao hơn 67% so với năm ngoái.

Quan trọng hơn, Guyana có thể nhận được tỷ lệ lợi nhuận dầu mỏ lớn hơn dự kiến sớm hơn kế hoạch. Hiện liên danh Exxon đang nhận 75% sản lượng dầu để thu hồi chi phí thăm dò và phát triển ban đầu. Exxon cho biết quá trình hoàn vốn có thể hoàn tất ngay trong năm nay. Khi đó, phần lợi nhuận dầu của Guyana sẽ tăng từ 12,5% lên 50%.

Tuy nhiên, Tổng thống Ali cảnh báo rằng kỳ vọng của người dân cần được kiểm soát, vì lợi ích từ giá dầu cao sẽ phần nào bị bù trừ bởi chi phí nhập khẩu tăng đối với hầu hết hàng hóa, bao gồm nhiên liệu và phân bón. “Đó là sự phức tạp trong việc truyền thông khi mỗi sáng người dân đọc tin rằng đất nước đang ngập trong tiền bạc. Điều đó tạo ra những kỳ vọng nhất định”, ông nói.

Một số hạ tầng địa phương vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của ngành dầu khí. Các tuyến cống thoát nước lộ thiên vẫn xuất hiện dọc đường phố Georgetown, còn tình trạng mất điện vẫn khá phổ biến.

Một thế giới đã thay đổi

Guyana nằm ở trung tâm khu vực gồm các nền kinh tế dầu khí lâu đời như Venezuela và Trinidad and Tobago, cùng với Suriname, nơi ngành năng lượng đang nổi lên. Khu vực này có lợi thế tiếp cận trực tiếp Đại Tây Dương mà không phải đi qua các điểm nghẽn hàng hải dễ bị phong tỏa như eo biển Hormuz.

Theo nhà kinh tế học Tarron Khemraj, Guyana còn được hưởng lợi từ chi phí hòa vốn thấp, chỉ khoảng 25-35 USD/thùng, cùng vị trí gần thị trường Mỹ vốn vẫn ủng hộ phát triển nhiên liệu hóa thạch.

Giá giao ngay của bốn loại dầu thô của Guyana, vốn được ưa chuộng nhờ chất lượng nhẹ đến trung bình và hàm lượng lưu huỳnh thấp, đã tăng mạnh trong ba tháng qua. Dầu chuẩn Liza tăng lên 120 USD/thùng từ mức 68,98 USD/thùng ngày 27/2 trước khi xung đột ở Trung Đông nổ ra.

Các chuyên gia cho rằng ngay cả khi lưu thông qua eo biển Hormuz sớm trở lại bình thường và giá dầu quay về mức trước xung đột, Guyana vẫn sẽ củng cố vị thế là nguồn cung dầu ổn định về mặt địa chính trị. “Xung đột có thể kết thúc vào tháng tới, nhưng thế giới sẽ không còn như trước”, ông Khemraj nhận định. Tuy vậy, những con số tăng trưởng ấn tượng có thể chưa phản ánh đầy đủ thực trạng nền kinh tế.

Mặc dù Guyana liên tục ghi nhận tăng trưởng GDP hai chữ số kể từ khi khai thác dầu, phần lớn mức tăng này tập trung trong ngành dầu khí thay vì lan tỏa rộng khắp nền kinh tế. Theo dữ liệu chính phủ, dầu khí và các dịch vụ hỗ trợ chiếm hơn 75% GDP của Guyana trong năm ngoái.

Chia sẻ lợi ích từ dầu mỏ

Để bảo đảm nguồn thu từ dầu mỏ được lan tỏa rộng hơn trong nền kinh tế, chính phủ Guyana đang xúc tiến mở rộng luật “nội địa hóa” được ban hành năm 2021. Luật này yêu cầu các công ty dầu khí phải ký hợp đồng với các nhà cung cấp và doanh nghiệp thuộc sở hữu người Guyana trong một số lĩnh vực như vệ sinh, thực phẩm và vận tải.

Theo quy định, các công ty dầu khí phải mua một tỷ lệ nhất định dịch vụ từ doanh nghiệp Guyana, chẳng hạn 25% dịch vụ y tế và 90% dịch vụ suất ăn. Ông Michael Munroe, Giám đốc Ban Thư ký Nội địa hóa, cho biết chính phủ đang xem xét sửa đổi luật để bổ sung thêm nhiều lĩnh vực dịch vụ và nâng tỷ lệ yêu cầu ở một số ngành hiện có.

Các chủ doanh nghiệp cho rằng việc mở rộng các yêu cầu này sẽ giúp tạo thêm việc làm và phát triển nguồn lao động tay nghề cao. “Chúng tôi hoàn toàn có thể cung cấp các dịch vụ y tế tương đương những công ty quốc tế”, bà Ayesha Wilburg, nhà sáng lập kiêm CEO một phòng khám tại Georgetown, cho biết.

Sự bùng nổ của ngành dầu khí cũng kéo theo nhu cầu tăng mạnh đối với dịch vụ vận tải tư nhân tại Georgetown, nơi người dân thường di chuyển bằng taxi. Ông Nazim Baksh, Tổng Giám đốc Sean’s Transportation Services, cho biết công ty đã tăng nhân sự từ 7 lên khoảng 20 người và mở rộng đội xe từ các dòng sedan sang bổ sung thêm nhiều SUV.

Tuy nhiên, vẫn còn những thách thức. Các doanh nghiệp Guyana phàn nàn về hiện tượng gọi là “fronting” - khi các công ty nước ngoài sử dụng doanh nghiệp địa phương làm bình phong, nhưng vẫn nắm quyền kiểm soát thực sự. Tại Hội nghị Năng lượng Guyana hồi tháng 2, các diễn giả cũng thừa nhận đây là một vấn đề đáng lo ngại.

Bà Vanita Ally, Giám đốc y khoa và nhà sáng lập trung tâm y tế Phoenix Clinicare do người Guyana sở hữu, cho biết việc được cấp chứng nhận cung cấp dịch vụ cho các công ty dầu khí không mang lại nhiều doanh thu bổ sung, trong khi lạm phát lại làm chi phí hoạt động tăng lên. “Các công ty quốc tế đang hưởng lợi từ ngành dầu khí nhiều hơn người dân địa phương”, bà nói.

Người dân Guyana hiện cũng phải trả giá nhiên liệu cao hơn, giống như ở nhiều nước khác, làm gia tăng áp lực chi phí sinh hoạt. Dù là nước xuất khẩu dầu thô, Guyana không có nhà máy lọc dầu nên vẫn phải nhập khẩu xăng, dầu diesel và các sản phẩm dầu tinh chế khác. “Đối với Guyana, một quốc gia hiện đã trở thành nước khai thác và xuất khẩu năng lượng ròng, giá dầu cao có thể mang lại nhiều điều tích cực. Nhưng đó không hẳn là điều người dân cảm nhận hằng ngày, bởi chi phí năng lượng cũng tăng theo”, ông Alistair Routledge, Chủ tịch hoạt động của Exxon tại Guyana, phát biểu trong một cuộc họp báo hồi tháng 3. “Chúng tôi hiểu rằng đây là một lợi ích đi kèm không ít mặt trái đối với người dân Guyana”, ông bổ sung.

Guyana thông qua luật về vấn đề tràn dầu

Guyana chuẩn bị lô hàng xuất khẩu đầu tiên mang thương hiệu mới

Sau lùm xùm kiện cáo, bộ đôi Big Oil sẽ hợp tác thế nào tại Guyana?

Vì sao Guyana trở thành "ông lớn" dầu mỏ toàn cầu năm 2025?