TP HCM: Từ “đầu tàu kinh tế” đến trung tâm kiến tạo giá trị khu vực

Tái định vị để trở thành “trung tâm thiết kế hệ thống”

Trong bối cảnh cả nước hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, TP HCM đang đứng trước yêu cầu phải tái định vị vai trò của mình. Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), việc triển khai Nghị quyết 260 không chỉ nhằm duy trì vị thế “đầu tàu kinh tế”, mà còn hướng tới đưa thành phố trở thành trung tâm kiến tạo giá trị chiến lược của khu vực Đông Nam Á.

Sự chuyển đổi này cần được đặt trên 3 trụ cột chính: công nghiệp công nghệ cao, năng lượng mới và dịch vụ tri thức. Đây là những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lớn, đồng thời quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của TP HCM trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Ở lĩnh vực công nghiệp, thành phố cần rời bỏ mô hình gia công, lắp ráp truyền thống để chuyển sang mô hình công nghệ lõi và đổi mới sáng tạo. Điều đó đồng nghĩa với việc TP HCM phải trở thành nơi thiết kế, làm chủ và thương mại hóa công nghệ. Việc hình thành các cụm công nghiệp - công nghệ tích hợp, nơi doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cùng tham gia vào chuỗi giá trị từ nghiên cứu đến sản xuất, sẽ là "chìa khóa" cho quá trình chuyển đổi này.

Trong lĩnh vực năng lượng, thành phố không chỉ là trung tâm tiêu thụ lớn mà cần trở thành nơi thử nghiệm và triển khai các mô hình năng lượng mới như năng lượng tái tạo, năng lượng phân tán và giải pháp năng lượng đô thị thông minh. Đây là bước đi tất yếu trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu và yêu cầu giảm phát thải ngày càng cấp bách.

Ở lĩnh vực dịch vụ, thành phố cần nâng cấp từ trung tâm dịch vụ truyền thống sang trung tâm dịch vụ tri thức và tài chính công nghệ cao. Các lĩnh vực như tài chính số, logistics thông minh, dịch vụ khoa học công nghệ sẽ đóng vai trò hạt nhân, giúp thành phố thu hút dòng vốn, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao trong khu vực.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, điều quan trọng hơn cả là TP HCM phải thay đổi cách tiếp cận, không chỉ dựa vào lợi thế sẵn có, mà phải chủ động xác định và giải quyết các “bài toán lớn” mang tầm quốc gia và khu vực như chuyển đổi năng lượng, đô thị thông minh hay logistics liên vùng. Từ đó, thành phố có thể xây dựng các chương trình công nghệ chiến lược, thu hút các nguồn lực trong và ngoài nước cùng tham gia.

Trong cấu trúc phát triển mới, TP HCM không chỉ là “đầu tàu” mà phải trở thành “trung tâm thiết kế hệ thống”, nơi định hình xu hướng, lan tỏa công nghệ và dẫn dắt đổi mới sáng tạo cho cả vùng và quốc gia.

Gỡ điểm nghẽn thực thi: Từ “có cơ chế” đến “có kết quả”

Nghị quyết 98 đã trao nhiều cơ chế vượt trội về đầu tư, tài chính và tổ chức bộ máy. Đáng chú ý, việc Quốc hội thông qua Nghị quyết 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98/2023/QH15, chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026 cho thấy quyết tâm tiếp tục trao quyền mạnh mẽ hơn cho TP.HCM, tuy nhiên, theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay lại không nằm ở chính sách, mà ở khâu tổ chức thực thi.

Trước hết là việc thiếu các “bài toán lớn” được xác định rõ ràng, có mục tiêu cụ thể và quy mô mang tầm chiến lược. Khi không có các chương trình mang tính dẫn dắt, các cơ chế ưu đãi sẽ khó phát huy hiệu quả, bởi thiếu đối tượng cụ thể để áp dụng. Giai đoạn phát triển mới đòi hỏi cách tiếp cận theo chương trình tổng thể, thay vì các dự án rời rạc.

TP HCM cần ưu tiên đầu tư cho các trường đại học và viện nghiên cứu trong việc làm chủ công nghệ lõi, đồng thời đổi mới cơ chế sử dụng nhân tài (Ảnh minh họa).

Thứ hai, sự phối hợp giữa các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gồm chính quyền, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học vẫn còn phân tán, mỗi bên vận hành theo logic riêng, thiếu một kiến trúc tổng thể để kết nối và tối ưu hóa nguồn lực. Điều này dẫn đến tình trạng “có cơ chế nhưng không có người làm” hoặc “có nguồn lực nhưng không tạo được đột phá”.

Thứ ba, quy trình triển khai còn mang nặng tính hành chính, thiếu sự linh hoạt và tốc độ. Trong khi đó, các lĩnh vực công nghệ chiến lược như AI, năng lượng mới hay đô thị thông minh đòi hỏi cơ chế thử nghiệm nhanh, chấp nhận rủi ro và điều chỉnh liên tục.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, TP HCM cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là thiết lập cơ chế “đặt hàng theo bài toán lớn”, trong đó xác định rõ mục tiêu, quy mô và lộ trình, từ đó thu hút doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học tham gia, hình thành các liên minh đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, cần áp dụng mạnh mẽ cơ chế Nhà nước là người mua đầu tiên, đặc biệt đối với các sản phẩm công nghệ mới, công nghệ chiến lược, cũng như chính sách khuyến khích dùng hàng Việt Nam để tạo thị trường cho các sản phẩm này, ví dụ như UAV, camera AI, trợ lý ảo,... Điều này sẽ tạo ra thị trường ban đầu, giảm rủi ro cho doanh nghiệp và thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng.

Một yêu cầu khác là đổi mới cơ chế tài chính theo hướng linh hoạt, trao quyền chủ động cho các đơn vị thực hiện, đồng thời chuyển từ quản lý đầu vào sang đánh giá đầu ra dựa trên hiệu quả và tác động thực tế.

Đặc biệt, TP HCM cần ưu tiên đầu tư cho các trường đại học và viện nghiên cứu trong việc làm chủ công nghệ lõi, đồng thời đổi mới cơ chế sử dụng nhân tài theo nguyên tắc “làm theo nhu cầu, hưởng theo năng lực”.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là con người. Thành phố cần những “tổng công trình sư” có năng lực thiết kế chương trình, điều phối nguồn lực và chịu trách nhiệm về kết quả. Nếu không có đội ngũ này, mọi cơ chế sẽ khó đi vào thực tiễn.

Nghị quyết 98 đã tạo ra một khung thể chế thuận lợi. Vấn đề còn lại là chuyển từ “có cơ chế” sang “tạo ra kết quả”. Điều này đòi hỏi TP HCM phải thay đổi mạnh mẽ từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển, từ hành chính sang hành động, từ phân tán sang tích hợp.

Khi thực hiện được những chuyển đổi đó, mô hình liên kết “4 nhà” gồm: Nhà nước - doanh nghiệp - nhà khoa học và các trường đại học, viện nghiên cứu sẽ phát huy hiệu quả thực chất. Và khi đó, TP HCM hoàn toàn có thể vươn lên trở thành một trung tâm công nghiệp - năng lượng - dịch vụ lớn của khu vực, đúng như kỳ vọng mà Nghị quyết 260 đã đặt ra.

Hà Nội và TP HCM cần sớm công bố lộ trình chuyển đổi phương tiện giao thông xanh

TP HCM tổ chức chuỗi sự kiện chào đón năm mới 2026

TP HCM: Xã đảo Long Sơn tôn vinh văn hóa truyền thống, tăng cường gắn kết cộng đồng

Lan tỏa thông điệp “Vì biển đảo xanh”