Mỹ phản ứng trước việc Trung Quốc “vũ khí hóa” nguồn cung khoáng sản

Tổng thống Donald Trump khởi động Project Vault nhằm dự trữ 50 khoáng sản quan trọng và 17 nguyên tố đất hiếm để bảo vệ Mỹ và các đồng minh trước việc Trung Quốc “vũ khí hóa” nguồn cung khoáng sản. (Ảnh: AFP)

Ông Trump cho biết kho dự trữ này sẽ bảo đảm các doanh nghiệp và người lao động Mỹ “không bao giờ bị ảnh hưởng bởi bất kỳ sự thiếu hụt nào”. Dự án sẽ được tài trợ 12 tỷ USD theo hình thức đối tác công - tư, gồm khoản vay 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ do nhà nước điều hành và 2 tỷ USD vốn tư nhân. Ông Trump nói, “chúng ta không muốn lặp lại những gì đã trải qua cách đây một năm”.

Năm ngoái, để đáp trả cuộc chiến thuế quan của ông Trump, Trung Quốc đã ngừng cung cấp đất hiếm - những vật liệu được dùng trong hầu hết các sản phẩm của đời sống hiện đại, từ điện thoại thông minh, máy tính, tủ lạnh, ô tô cho đến máy bay chiến đấu, tên lửa, radar và máy móc hạng nặng.

Trung Quốc kiểm soát khoảng 70% hoạt động khai thác đất hiếm toàn cầu và khoảng 90% khâu chế biến. Ngoài ra, nước này nắm khoảng 40-60% khai thác khoáng sản quan trọng và 60-90% khâu chế biến trên thế giới. “Cũng như chúng ta từ lâu đã có Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược và kho dự trữ khoáng sản quan trọng cho quốc phòng, giờ đây chúng ta tạo ra kho dự trữ này cho ngành công nghiệp Mỹ để không gặp bất kỳ vấn đề nào. Sáng kiến mang tính lịch sử này sẽ kết hợp 10 tỷ USD tài trợ từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu với 2 tỷ USD từ khu vực tư nhân. Chúng tôi thậm chí kỳ vọng người nộp thuế Mỹ sẽ có lãi từ tiền lãi của khoản vay”, ông Trump nói.

Dù ông Trump khẳng định việc Trung Quốc siết nguồn cung đất hiếm không ảnh hưởng đến Mỹ, các nhà phân tích cho rằng động thái này suýt làm tê liệt ngành công nghiệp Mỹ. Họ cho rằng đây là yếu tố khiến ông Trump tìm kiếm thỏa hiệp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và đi đến một thỏa thuận thương mại theo khuôn khổ G-2, thay vì tiếp tục chiến lược kiềm chế đối với Trung Quốc vốn là lập trường của Mỹ trong nhiều năm.

Đối mặt thách thức tương lai, ông Trump tìm giải pháp từ quá khứ

Năm 1973, các nước Arab khai thác dầu mỏ ngừng bán dầu cho Mỹ và các đồng minh để đáp trả việc họ ủng hộ Israel trong cuộc chiến Arab - Israel năm 1973.

Lệnh cấm vận dầu mỏ khiến Mỹ thiếu hụt dầu khí, giá nhiên liệu tăng vọt và nền kinh tế chịu áp lực.

Vì vậy, năm 1975, Tổng thống Gerald Ford ký Đạo luật Chính sách và Bảo tồn Năng lượng (EPCA), cho phép thành lập Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) với sức chứa tối đa 1 tỷ thùng, vừa để răn đe các lệnh cấm vận như năm 1973, vừa làm kho dự trữ khẩn cấp. Qua nhiều năm, Mỹ hợp tác với các nước châu Âu và châu Á để xây dựng mạng lưới dự trữ dầu toàn cầu.

Lô dầu đầu tiên đưa vào SPR năm 1977 là 412.000 thùng, và kho này đạt đỉnh 727 triệu thùng vào tháng 1/2010.

Trong nhiều năm, Mỹ đã rút dầu từ SPR để đáp ứng nhu cầu trong nước và ổn định thị trường quốc tế khi xảy ra biến động địa chính trị, như Iraq xâm lược Kuwait (1991), bão Katrina (2005), khủng hoảng Libya (2011) và xung đột Nga - Ukraine (từ 2022).

Hiện nay, ông Trump áp dụng cách tiếp cận tương tự với đất hiếm và khoáng sản quan trọng, xây dựng kho dự trữ cho Mỹ và các đối tác. Trung Quốc kiểm soát khoảng 90% khâu chế biến đất hiếm toàn cầu, trong khi Mỹ phụ thuộc lớn vào nhập khẩu từ Trung Quốc cho các ngành công nghiệp.

Bước đi giảm rủi ro từ Trung Quốc

Chính quyền ông Trump đang tổ chức Hội nghị Bộ trưởng về Khoáng sản Quan trọng, bắt đầu từ thứ Tư (5/2), với sự tham gia của G7 và các đối tác như Ấn Độ, Hàn Quốc, Mexico, Úc và New Zealand. Đây là một phần trong nỗ lực mở rộng chuỗi cung ứng đất hiếm và khoáng sản quan trọng không chịu sự kiểm soát của Trung Quốc.

Theo The Guardian, các nguồn tin trong Liên minh châu Âu cho biết nếu đàm phán thành công, sẽ có một tuyên bố chung, được xem là bước ngoặt trong quan hệ, khi các đồng minh hợp tác với Mỹ để giảm rủi ro từ Trung Quốc thay vì liên tục đối phó với các đe dọa áp thuế của ông Trump. Ấn Độ sẽ cử Bộ trưởng Ngoại giao S. Jaishankar tham dự.

Kho dự trữ khoáng sản là động thái mới nhất của ông Trump nhằm củng cố khả năng tiếp cận đất hiếm và tài nguyên thiên nhiên. Năm ngoái, ông đạt thỏa thuận 8,5 tỷ USD với Úc về đất hiếm, và chính quyền của ông cũng đã mua cổ phần tại nhiều công ty khai thác và chế biến.

Tuần trước, chính quyền ông Trump công bố đầu tư 1,6 tỷ USD vào Rare Earths USA. Năm ngoái, chính quyền mua 400 triệu USD cổ phiếu ưu đãi của MP Materials, trở thành cổ đông lớn nhất của công ty khai thác đất hiếm này.

Thông tin về kho dự trữ khoáng sản đã đẩy giá cổ phiếu các công ty khai thác và chế biến tăng lên. MP Materials, đơn vị vận hành mỏ Mountain Pass ở California, tăng hơn 2%, USA Rare Earth tăng trên 2% và Critical Metals tăng hơn 1%.

G7 tìm cách giảm ảnh hưởng của Trung Quốc với đất hiếm

"Bộ ba" định hình cán cân quyền lực trong kỷ nguyên xanh

Thách thức mới đối với an ninh năng lượng của Ấn Độ