Khoáng sản chiến lược trở thành “vũ khí” mới trong cạnh tranh Mỹ - Trung

(Ảnh minh họa)

Lịch sử nhân loại luôn gắn với các xung đột về tài nguyên. Xung đột từng diễn ra vì đất đai màu mỡ, nước, vàng, gia vị, than đá và dầu mỏ. Các đế chế lớn mạnh nhờ kiểm soát tuyến thương mại và nguyên liệu. Ngày nay, cạnh tranh tài nguyên còn gắn với công nghệ số, khai thác quân sự và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Một nguyên nhân chính là tài nguyên thiên nhiên có hạn và phân bố không đồng đều. Khoáng sản quan trọng không có ở mọi nơi mà tập trung tại một số khu vực, tạo ra sự phụ thuộc giữa các quốc gia. Một số nước sở hữu nguyên liệu thô, trong khi nước khác lại thống trị khâu chế biến, tinh luyện và khai thác công nghệ cao. Sự mất cân bằng này tạo ra căng thẳng địa chính trị. Ví dụ, trữ lượng lithium lớn nằm ở Nam Mỹ và Australia, còn khâu chế biến lithium và khai thác công nghệ pin lại gắn nhiều với châu Á.

Đất hiếm và lợi thế của Trung Quốc

Đất hiếm ngày càng quan trọng vì cần thiết cho điện thoại, xe điện, turbine gió, vệ tinh và thiết bị quân sự tiên tiến. Chúng đặc biệt quan trọng với quốc phòng và hàng không vũ trụ, vì được dùng trong công nghệ chính xác, radar, linh kiện máy bay và tác chiến điện tử.

Hiện nay, Trung Quốc thống trị ngành đất hiếm toàn cầu, kiểm soát một phần lớn công suất chế biến và đóng vai trò trung tâm trong nguồn cung cho các nền kinh tế khác. Trung Quốc đáp ứng khoảng 40% nhu cầu đất hiếm của EU; các nhà cung cấp quan trọng khác gồm Australia, Nam Phi, Canada và Brazil. Sự phụ thuộc này đã trở thành mối lo chiến lược lớn đối với phương Tây, đặc biệt là Mỹ.

Kiểm soát khai thác và nguồn cung nhiều loại khoáng sản là một trong những “quân bài” của Trung Quốc trong thương chiến với Mỹ. Tháng 12/2024, trước khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, Bắc Kinh đáp trả các lệnh hạn chế của Mỹ đối với chip Trung Quốc bằng cách cấm hoặc hạn chế mạnh xuất khẩu sang Mỹ antimony, gallium, germanium và graphite. Đây không phải đất hiếm nhưng đều nằm trong danh sách “khoáng sản quan trọng” của Washington.

Ukraine và Greenland: Khoáng sản gắn với địa chính trị

Không nhiều ví dụ thể hiện rõ mối liên hệ giữa khoáng sản và địa chính trị như đề xuất của chính quyền Trump: đổi việc tiếp tục hỗ trợ tài chính và quân sự cho Ukraine lấy quyền tiếp cận nguồn tài nguyên khoáng sản của nước này.

Ukraine có tiềm năng khoáng sản lớn: 21/30 nguyên liệu được EU xếp vào nhóm nguyên liệu thô quan trọng có mặt tại đây, tương đương khoảng 5% trữ lượng toàn cầu. Nhiều mỏ nằm ở phía nam lá chắn tinh thể Ukraine, trong đó có các khu vực gần Biển Azov; tuy nhiên nhiều vùng hiện đang bị chiếm đóng.

Greenland cũng thu hút sự chú ý của ông Trump nhờ nguồn khoáng sản khổng lồ. Hòn đảo này có trữ lượng của 39/50 khoáng sản mà chính phủ Mỹ coi là quan trọng. Bên dưới lớp băng đang tan có đất hiếm như neodymium, praseodymium, dysprosium, cùng lithium, nickel, cobalt, kẽm và đồng. Greenland cũng có tiềm năng dầu mỏ, khí tự nhiên và vàng.

Uranium và các xung đột tài nguyên

Chương trình uranium của Iran tiếp tục là mối lo lớn đối với Mỹ và đồng minh vì uranium là tài nguyên chiến lược gắn với an ninh năng lượng. Kiểm soát nguồn uranium và năng lực hạt nhân có thể ảnh hưởng đáng kể đến cán cân quyền lực giữa các quốc gia.

Cạnh tranh tài nguyên cũng trực tiếp thúc đẩy bạo lực vũ trang. Tại một số khu vực châu Phi, các nhóm vũ trang tranh giành mỏ và tuyến vận chuyển. Người dân địa phương bị mắc kẹt giữa lực lượng dân quân, doanh nghiệp, thể chế yếu và lợi ích nước ngoài.

CHDC Congo trở thành biểu tượng của điều mà một số nhà phê bình gọi là “chủ nghĩa thực dân xanh”. Nước này cung cấp cobalt và nhiều khoáng sản dùng cho xe điện, turbine gió và pin lithium-ion. Congo sở hữu khoảng 70% trữ lượng cobalt đã được biết đến trên thế giới, nhưng dù rất giàu tài nguyên, nước này vẫn thuộc nhóm nghèo nhất thế giới.

Các cuộc nội chiến ở Liberia, Sierra Leone, Angola, CHDC Congo và Campuchia phần lớn liên quan đến quyền kiểm soát các mỏ kim cương, vàng và tài nguyên khác.

Tại Bờ Biển Ngà, nội chiến bắt đầu năm 2002 sau một cuộc nổi dậy của binh lính và được tài trợ bằng lợi nhuận từ buôn bán kim cương và cacao.

Ngày càng nhiều nước sở hữu khoáng sản thô không muốn chỉ xuất khẩu nguyên liệu. Indonesia cấm xuất khẩu quặng nickel năm 2020 nhằm buộc các công ty quốc tế xây dựng công suất luyện kim trong nước. Zimbabwe cũng hạn chế xuất khẩu chromium để thúc đẩy chế biến nội địa.

Lithium - “Dầu mỏ mới” của thế kỷ XXI

Trong số các khoáng sản chiến lược, lithium ngày càng quan trọng. Dầu mỏ từng là nhiên liệu nền tảng cho ô tô và có ảnh hưởng lớn đến chính trị toàn cầu; lithium ngày nay lại là nền tảng của xe điện, thúc đẩy cạnh tranh công nghệ và trở thành tài nguyên quan trọng của nền kinh tế số và xanh.

Tuy nhiên, phân tích của SIPRI cảnh báo không nên phóng đại nguy cơ xung đột giữa các quốc gia chỉ do cạnh tranh khoáng sản. Khoáng sản nhiều khả năng sẽ đan xen vào các cuộc cạnh tranh địa chính trị rộng lớn hơn, thay vì tự thân là nguyên nhân gốc rễ.

Cuộc tranh giành khoáng sản quan trọng sẽ tiếp tục tăng trong những thập kỷ tới. Thế giới ngày càng phụ thuộc vào công nghệ và khai thác tiên tiến, trong khi các cường quốc ngày càng nghi kỵ lẫn nhau. Vì vậy, kiểm soát tài nguyên trở thành một phần không thể tách rời của chiến lược quốc gia.

Nhưng điều này cũng đặt ra câu hỏi chính trị: chúng ta đang xây dựng kiểu tương lai nào nếu tiến bộ số phải trả giá bằng hủy hoại môi trường, bóc lột lao động và bất bình đẳng mới? Các nước giàu tài nguyên vẫn nghèo, trong khi các cường quốc và tập đoàn đa quốc gia hưởng lợi nhuận.

Khai thác đất hiếm gần như luôn đi kèm nguy cơ gây tổn hại môi trường nghiêm trọng. Một phương pháp phổ biến để tách đất hiếm là rửa quặng trong thời gian dài bằng hỗn hợp hóa chất, trong đó có những axit mạnh.

Mỏ đất hiếm lớn nhất thế giới Bayan-Obo ở Nội Mông là một trong những khu vực ô nhiễm nặng nhất hành tinh, với nước, không khí và đất bị nhiễm kim loại nặng, axit và đồng vị phóng xạ.

Cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt về khoáng sản có thể trở thành một trong những thách thức lớn nhất của thế kỷ XXI. Nếu các nước tiếp tục tranh giành quyền kiểm soát khoáng sản quan trọng, điều này có thể làm gia tăng căng thẳng địa chính trị, bất ổn kinh tế và thậm chí dẫn tới xung đột mới. Thách thức thực sự là tìm được sự cân bằng giữa tiến bộ công nghệ và khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên quý giá này.

"Bộ ba" định hình cán cân quyền lực trong kỷ nguyên xanh

Cách Ấn Độ khai thác khoáng sản chiến lược để giảm phụ thuộc nhập khẩu