Dọc những dòng sông đang “ăn đất” ở Đồng bằng sông Cửu Long (Kỳ 1)

Bước vào mùa mưa, những dòng sông ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không còn hiền hòa như thường ngày. Nước vẫn chảy lặng lẽ, nhưng phía dưới là những khoảng rỗng đang âm thầm khoét sâu vào lòng đất, kéo theo nhà cửa, đường sá và cả cuộc sống của người dân trôi đi.

Cuống cuồng chạy sạt lở trong đêm

Tìm về ấp Tân Khánh, xã Lai Vung (tỉnh Đồng Tháp), nơi những tấm biển “Đường sạt lở nguy hiểm” được cắm dọc theo tuyến sông. Càng đi sâu, cảnh tượng hiện ra càng rõ: bờ sông bị khoét thành hàm ếch, đất trống hoác phía dưới, đoạn đường bê tông đang bị hở chân, chực chờ sụp xuống.

Ngay sát mép nước, một phần khung nhà tường vẫn còn lấp ló dưới sông. Không cần ai chỉ, cũng biết đó từng là một căn nhà kiên cố.

Ấp Tân Khánh, xã Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp sau vụ sạt lở đêm 26/6.

Chị Ngô Thị Diễn đứng bên bờ, ánh mắt vẫn chưa hết bàng hoàng. Chị chỉ tay ra phía dòng nước: “Căn nhà lọt tủm xuống sông hết rồi, hồi đó đất thịt nằm tuốt ngoài cái cây kia kìa, giờ mất tiêu hết rồi”.

Vụ sạt lở xảy ra vào khoảng 23 giờ ngày 26/6. Chỉ trong chốc lát, căn nhà của ông Hồ Văn Độ cùng một căn nhà khác sụp hoàn toàn xuống sông. Không ai bị thương, nhưng toàn bộ tài sản bên trong không kịp đưa ra ngoài.

Căn nhà của ông Hồ Văn Độ là tài sản duy nhất của hai vợ chồng sau nhiều năm đi làm thuê tích góp. “Hai vợ chồng anh Hộ đi làm thuê tận Hà Nội dành dụm tiền về cất nhà. Trước khi xây cũng gia cố nhiều lắm… không ngờ chỉ trong tích tắc là sụp xuống hết. Giờ vợ chồng ảnh ở tạm nhờ nhà tôi và bà con, mà cứ nhìn ra chỗ đó là chị ấy khóc hoài”, chị Diễn nói, giọng chùng xuống.

Chị Ngô Thị Diễn vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhắc về vụ sạt lở.

Không chỉ phần đất đã sụp, dọc theo khoảng 100 mét gần đó, nhiều vết nứt đang kéo dài, ăn sâu ảnh hưởng 6 hộ dân khác. Không ai dám chắc phần đất dưới chân mình còn đặc hay đã rỗng; có hộ chủ động mua tràm về gia cố nhưng vẫn băn khoăn có trụ nổi hay không. Điều đáng nói, khoảng một tháng trước, cũng trên đoạn sông này, một vụ sạt lở khác cũng xảy ra trong đêm đã cuốn trôi hai căn nhà.

Rời Lai Vung, men theo những nhánh sông ở Đồng Tháp, dấu vết sạt lở xuất hiện dày hơn. Tại tuyến sông Cổ Cò (ấp Thái Hòa, xã Mỹ Lợi), một khoảng trống lớn cắt ngang con đường ven sông.

Đoạn đường nhựa rộng 3,5 mét nằm trên tuyến giao thông huyết mạch nay đã sụp hoàn toàn xuống sông vào khoảng 2 giờ sáng 18/6. Điểm sạt lở kéo dài hơn 40 mét, ăn sâu vào đất liền khoảng 8 mét, mép đường bị cắt gọn.

Bà Nguyễn Thị Tuyết vẫn còn ám ảnh: “Cả đêm tôi không tài nào ngủ được, cứ phập phồng lo sợ khi nghe những âm thanh đùng đùng phát ra từ phía sông”.

Tại tuyến sông Cổ Cò (ấp Thái Hòa, xã Mỹ Lợi), một khoảng trống lớn cắt ngang con đường ven sông.

Còn bà Đỗ Kim Hoàng cho biết trước đó bà đã nhìn thấy những vết nứt xuất hiện trên mặt đường. “Lúc ấy tôi cũng ngần ngại khi chạy xe qua. Đến sáng quay lại thì cả đoạn đường đã sụp xuống sông”, bà Hoàng nói.

Tuyến đường này vừa được đầu tư hơn 5,6 tỉ đồng, mới đưa vào sử dụng, giờ bị cuốn trôi một phần. Từ khi đường sụp, vợ chồng bà Hoàng phải đi vòng xa hơn khoảng 3 km mỗi lượt, trong khi hai vợ chồng đi xe đạp 2-3 lượt/ngày rất vất vả. Không chỉ giao thông bị chia cắt, hệ thống điện và đường ống nước sinh hoạt chạy dọc tuyến cũng bị ảnh hưởng.

Tháo dỡ nhà chạy trước dòng sông

Có những căn nhà đã sập. Có những căn thoạt nhìn vẫn còn nguyên nhưng bên trong đã nứt toác, không còn nền để đứng vững. Và cũng có những gia đình buộc phải tự tháo dỡ chốn nương náu duy nhất của mình, khi sạt lở không còn là chuyện sẽ xảy ra mà là chuyện đang tới.

Ở Cần Thơ, dọc sông Ba Láng, nhiều căn nhà không sụp ngay, nhưng đang chờ sụp. Một dãy nhà kiên cố xuất hiện vết nứt lớn. Tường tách ra từng mảng, nền lún, móng hở.

Một dãy nhà đang nghiêng đổ về phía bờ sông Ba Láng, TP Cần Thơ.

Một dãy nhà nghiêng hẳn về phía sông. Có căn đã tháo dỡ một phần để giảm tải, có căn vẫn đứng đó, nhưng bất cứ lúc nào cũng có thể đổ sập. Tám căn nhà kiên cố đã bị nứt, buộc phải di dời khẩn cấp. Hai căn khác đang bị ảnh hưởng.

Dưới những cơn mưa đầu tháng 7, ông Lê Tấn Thành đang cùng thợ khẩn trương tháo dỡ căn nhà đồ sộ đang lún dần xuống sông. “Nhà này của em tôi mới mua, diện tích 150m², hồi mua cũng tiền tỉ rồi, sửa sang thêm nữa. Giờ sụt lún vậy coi như không còn gì, nhìn đứt ruột”, ông nói.

Người dân đang tranh thủ tháo dỡ, di dời tài sản để chạy sạt lở.

Không xa đó, ông Hoàng Khánh Hiển cũng đang dẫn người đến xem mua lại những gì còn sót lại trước khi căn nhà của ông rơi vào miệng "hà bá". “Nhà này khoảng 90m², tôi mới sửa hết 200 triệu. Giờ nghiêng đổ rồi, phải tháo bớt để giảm tải, cái nào bán được thì bán, được bao nhiêu đỡ bấy nhiêu”, ông Hiển nói và cho biết đây là căn nhà duy nhất của gia đình ông.

“Tôi chỉ hớt tóc sống qua ngày, còn mẹ già. Trước mắt được hỗ trợ tiền trọ, nhưng lâu dài chỉ mong có chỗ ở ổn định”, ông Hiển chia sẻ.

Một cuộc “chạy sạt lở” diễn ra trong im lặng nhưng gấp gáp.

Căn nhà ông Hiển vừa mới tu sửa 200 triệu đồng đã không còn nguyên vẹn.

Ở nhiều nơi, lực lượng chức năng đã giăng dây, cắm biển cảnh báo, hạn chế người qua lại. Nhưng ngay cả khi đứng ngoài khu vực nguy hiểm, người dân vẫn không thể chắc được rằng phần đất mình vẫn an toàn.

Không chỉ là những căn nhà đã sập hay đang chờ sập, sạt lở ở Cần Thơ đang diễn ra trên diện rộng hơn.

Theo ông Huỳnh Thanh Việt, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi TP Cần Thơ, từ đầu năm đến nay, trên địa bàn đã ghi nhận 232 điểm sạt lở, với tổng chiều dài khoảng 13.871m. Sạt lở đã ảnh hưởng đến 28 căn nhà, trong đó có 7 căn thiệt hại hoàn toàn, 21 căn bị ảnh hưởng một phần; đồng thời tác động đến nhiều tuyến giao thông nông thôn. Đến nay, chưa ghi nhận thiệt hại về người.

Vụ sạt lở ở xã An Lạc Thôn, TP Cần Thơ.

Trong bối cảnh đó, các địa phương đang tiếp tục rà soát, cập nhật tình hình thiệt hại, đồng thời triển khai các biện pháp ứng phó. Từ việc theo dõi chặt chẽ diễn biến thời tiết, mực nước, đến việc cảnh báo, tuyên truyền cho người dân; xây dựng phương án di dời dân khỏi khu vực nguy hiểm khi cần thiết.

Công tác phòng, chống thiên tai cũng được đặt ra theo hướng chủ động hơn, từ việc củng cố hệ thống thông tin, cảnh báo, đến chuẩn bị lực lượng, phương tiện theo phương châm “bốn tại chỗ”, nhằm hạn chế thấp nhất thiệt hại có thể xảy ra.

Sạt lở không chỉ lấy đất, lấy nhà, mà còn kéo theo rủi ro cho hạ tầng điện. Những cột điện dựng dọc bờ sông đứng trước nguy cơ nghiêng, đổ; dây dẫn có thể bị đứt bất cứ lúc nào khi đất tiếp tục sụt lún.

Ở Vĩnh Long, tại khu vực Cồn Sừng (phường Cái Vồn), đê bao bị khoét sâu, tạo thành những hàm ếch sát tuyến đường và khu vườn bưởi hơn 6.000 m² của người dân. “Từng đoạn đất bị ăn vô, nhìn riết thấy sợ”, một người dân nói.

Đoạn đường ở Ấp Tân Quy, xã Tân Long Hội, tỉnh Vĩnh Long bị sụp.

6 tháng đầu năm Vĩnh Long xảy ra 39 điểm sạt lở, sụt lún bờ sông, bờ biển dài 4.096m, ảnh hưởng trực tiếp 500 hộ dân. Tỉnh Vĩnh Long cũng đã ban hành Đề án Phòng chống sạt lở bờ sông, bờ biển trên địa bàn đến năm 2030.

Những dòng sông không ồn ào, không cuồn cuộn. Nhưng chỉ vài tiếng “rắc”, “ầm”, cả nhà cửa, tài sản tiền tỉ và đất đai của người dân đã biến mất trong tích tắc.

Từ ứng phó khẩn cấp đến bài toán kiểm soát sạt lở lâu dài

Trong bối cảnh đó, chính quyền địa phương cũng đang triển khai các biện pháp ứng phó.

Tại Đồng Tháp, UBND tỉnh đã chỉ đạo các sở, ngành và địa phương theo dõi sát diễn biến sạt lở, chủ động rà soát, kiểm tra các khu vực nguy hiểm để có phương án xử lý phù hợp. Từ đầu năm đến nay, nhiều điểm sạt lở, sụt lún bờ sông, kênh rạch liên tiếp xảy ra; qua kiểm tra tại 20 xã, phường đã ghi nhận 52 vị trí sạt lở với tổng chiều dài cần khắc phục gần 5 km.

Bên dưới mặt nước là những "hàm ếch" đang âm thầm khoét sâu vào lòng đất, cuốn đi nhà cửa, đường sá và cả giấc mơ của biết bao người dân.

Các ngành chức năng được giao kiểm soát chặt hoạt động khai thác tài nguyên lòng sông, tăng cường cảnh báo, tuyên truyền và rà soát các khu vực có nguy cơ cao để đề xuất phương án di dời dân cư. Trong khi đó, mực nước trên địa bàn được dự báo sẽ tiếp tục tăng trong những tháng tới, làm gia tăng nguy cơ sạt lở. Tuy vậy, trong khi các biện pháp ứng phó tại chỗ đang được triển khai, diễn biến sạt lở vẫn còn phức tạp.

Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 166/NQ-CP ngày 26/6/2026 về Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 26-KL/TW của Bộ Chính trị liên quan đến phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn tại ĐBSCL giai đoạn 2026-2035.Nghị quyết 166 đặt ra yêu cầu chuyển từ ứng phó sang chủ động kiểm soát rủi ro sạt lở, hướng tới cách tiếp cận tổng thể: quản lý chặt không gian ven sông, kiểm soát khai thác tài nguyên, đầu tư hạ tầng thích ứng.