Cuộc chiến Iran - "Quân bài mặc cả" giữa Trung Quốc và Mỹ?

(Ảnh minh họa)

Cuộc gặp trực tiếp hiếm hoi này, vốn đã từng bị trì hoãn do xung đột Mỹ - Israel với Iran, hiện được Nhà Trắng lên lịch vào ngày 14-15/5. Một số nguồn tin cho biết Bắc Kinh coi hội nghị thượng đỉnh mang tính then chốt này là cơ hội đặc biệt để thiết lập một mối quan hệ ổn định hơn trong dài hạn với đối thủ cạnh tranh lớn nhất về kinh tế và quân sự.

Tuy nhiên, dù nhận thấy có lợi thế, các nguồn tin cho biết Bắc Kinh vẫn cực kỳ thận trọng, với quan điểm trong nội bộ chính phủ còn chia rẽ về cách xử lý hàng loạt vấn đề phức tạp do cuộc xung đột gây ra, đặc biệt là khả năng eo biển Hormuz - nơi Trung Quốc nhập khẩu khoảng một phần ba dầu và khí - vẫn bị đóng cửa khi ông Trump tới Bắc Kinh.

“Chuyến thăm của ông Trump không giống bất kỳ chuyến thăm cấp nguyên thủ nào khác”, một nguồn tin Trung Quốc nói với điều kiện giấu tên do tính nhạy cảm của vấn đề. “Thời gian ông Trump tại nhiệm nhiều khả năng sẽ để lại ảnh hưởng lâu dài tới trật tự thế giới và đã làm thay đổi căn bản cách Mỹ nhìn nhận lợi ích của chính mình”, người này nói thêm.

“Chuyến thăm thành công hay không sẽ ảnh hưởng lâu dài tới các sắp xếp trong tương lai giữa Trung Quốc và Mỹ, bất kể đảng Dân chủ hay Cộng hòa nắm quyền”, nguồn tin này cho biết.

Ban đầu, chuyến thăm được kỳ vọng tập trung vào việc xác nhận các thỏa thuận quan trọng giữa hai bên trong nhiều lĩnh vực then chốt, nhưng cuộc khủng hoảng Iran đã “làm gián đoạn nghiêm trọng” kế hoạch và kỳ vọng tổng thể của Trung Quốc, theo Cui Hongjian, cựu nhà ngoại giao và học giả quan hệ quốc tế tại Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh.

“Chính sách đối ngoại của Trung Quốc có một nguyên tắc cơ bản: Quan hệ Trung - Mỹ là ưu tiên hàng đầu. Khi quan hệ Trung - Mỹ ổn định, điều đó có thể giúp ổn định và thậm chí cải thiện quan hệ của Trung Quốc với các nước khác”, ông Cui nói với CNN.

Việc Iran - một đối tác thân thiết của Bắc Kinh - bất ngờ trở thành tâm điểm trong quan hệ Mỹ - Trung đã khiến tình hình “trở nên khó khăn hơn đối với phía Trung Quốc”, ông Cui cho biết.

Bắc Kinh vẫn chưa chính thức xác nhận ngày diễn ra hội nghị, nhưng khi cuộc gặp dự kiến chỉ còn chưa đầy hai tuần, khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran vẫn còn xa vời - trong khi nguy cơ giao tranh bùng phát trở lại là hoàn toàn có thể. Theo một nguồn tin Trung Quốc thứ hai giấu tên, cả hai kịch bản đều tiềm ẩn rủi ro đối với Trung Quốc.

“Tất nhiên, ông Trump sẽ muốn thăm Trung Quốc sau khi xử lý xong vấn đề Iran, để thể hiện sức mạnh, nhưng nếu ông ấy tấn công Iran sau chuyến thăm Trung Quốc, điều đó sẽ khiến Trung Quốc trông như đã bỏ rơi Iran”, nguồn tin cho biết.

“Ông Trump rất khôn khéo, ông ấy không trực tiếp nhắm vào Trung Quốc mà trước hết đánh vào Venezuela, sau đó là Iran - về cơ bản là cắt giảm ảnh hưởng của Trung Quốc tại các khu vực này”, nguồn tin nói thêm.

Tuy nhiên, cuộc chiến Iran đã không diễn ra theo kế hoạch của Mỹ. Thay vì thể hiện sức mạnh, xung đột này lại kéo Mỹ vào một cuộc đối đầu khó giải quyết và không được ủng hộ, đồng thời gây ra những hệ lụy kinh tế toàn cầu ngày càng nghiêm trọng.

“Ông Trump lúc này sẽ muốn nhanh chóng khép lại vấn đề Iran”, Wu Xinbo, thành viên Ủy ban Tư vấn Chính sách Đối ngoại của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, nói. “Nếu Mỹ chiếm được ưu thế, ông Trump sẽ có đòn bẩy mạnh hơn nhiều. Nhưng hiện rõ ràng là Mỹ đơn giản không thể xử lý được Iran. Vì vậy, ở một góc độ nào đó, khi bước vào đàm phán với Trung Quốc, vị thế thương lượng tương đối của Mỹ đã suy yếu”, ông nói thêm.

Các quan chức Trung Quốc được cho là đã đóng vai trò trong việc đưa Iran vào bàn đàm phán. Nhưng dù lệnh ngừng bắn sau đó phần lớn đã chấm dứt giao tranh tại Iran, Washington và Tehran vẫn chưa thể đạt được một thỏa thuận hòa bình bền vững hơn.

Theo các nguồn tin, tình hình hiện nay có thể mang lại cho Trung Quốc một cơ hội hiếm có để tận dụng thế giằng co trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ nhiều khả năng sẽ rất khó khăn đối với ông Trump - trong bối cảnh Tổng thống được cho là muốn trình bày những kết quả cụ thể với cử tri Mỹ, như các đơn hàng lớn từ Trung Quốc đối với nông sản Mỹ và máy bay Boeing.

Trung Quốc sẵn sàng tận dụng thị trường nội địa rộng lớn và vị thế thống lĩnh trong chuỗi cung ứng đất hiếm để đạt được các mục tiêu của mình: Mỹ giảm các hạn chế đối với xuất khẩu công nghệ cao; và đưa các công ty Trung Quốc ra khỏi danh sách trừng phạt. “Một phần lý do ông Trump trì hoãn chuyến thăm Trung Quốc có thể là vì cảm thấy chưa có đủ đòn bẩy”, một nguồn tin thứ ba cho biết, cho rằng ông Trump từng muốn sử dụng một thắng lợi nhanh tại Iran như công cụ chính trị trong cuộc gặp với Bắc Kinh. “Nhưng nhìn vào hiện tại, thế bế tắc ở Iran đã kéo dài quá lâu mà không có tiến triển”, nguồn tin này nói thêm.

“Chúng tôi đã rất lo lắng khi xung đột mới bùng nổ - không chỉ vì lợi ích dầu mỏ và kinh doanh của chúng tôi tại Trung Đông, mà còn vì lo ngại rằng nếu Iran không trụ vững, một chính quyền thân phương Tây có thể xuất hiện và điều đó sẽ không có lợi cho lợi ích của Trung Quốc”, cố vấn Bộ Ngoại giao Wu, đồng thời là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ tại Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải, cho biết. “Nhưng tình hình hiện tại thực tế lại đang diễn biến theo hướng có lợi cho Trung Quốc”, ông nói thêm.

Cuộc chiến được nhìn nhận rộng rãi là đã nâng cao vị thế toàn cầu của Bắc Kinh, giúp Trung Quốc được xem như một trụ cột ổn định. Trong suốt xung đột, ông Tập nhiều lần kêu gọi hòa bình và cam kết hỗ trợ các nước đang phát triển vượt qua tình trạng thiếu hụt năng lượng do xung đột gây ra. Trong khi đó, các nhà lãnh đạo phương Tây dường như đã tăng cường quan hệ với Bắc Kinh.

“Mỹ đang chiến đấu mà không giành chiến thắng, còn Trung Quốc đang thắng mà không cần chiến đấu”, Joerg Wuttke, cựu Chủ tịch Phòng Thương mại Liên minh châu Âu tại Trung Quốc và hiện là đối tác tại DGA Albright Stonebridge Group, nhận định. “Trung Quốc chắc chắn bị ảnh hưởng tiêu cực bởi chi phí năng lượng, nhưng đồng thời họ cũng thu được nhiều lợi ích từ tình hình này”, ông bổ sung.

Hệ thống chính trị của Trung Quốc, vốn ưu tiên hoạch định dài hạn và tự chủ, cũng mang lại lợi thế trong việc ứng phó với cú sốc kinh tế toàn cầu. “Họ được chứng minh là đúng với chính sách năng lượng tái tạo. Trung Quốc có lẽ là quốc gia chuẩn bị tốt nhất. Về chính trị, họ là bên thắng cuộc, vì họ thể hiện như những người hành xử chín chắn nhất”, Wuttke nói với CNN.

Ông Trump từng được đón tiếp long trọng với nghi thức thảm đỏ trong chuyến thăm Bắc Kinh năm 2017 khi còn là Tổng thống. Chuyến thăm cấp nhà nước này bao gồm hàng loạt nghi thức tiếp đón xa hoa chưa từng có, trong đó có buổi tiếp riêng tại Tử Cấm Thành.

Tuy nhiên, thiện chí từ chuyến đi đó nhanh chóng phai nhạt, nhường chỗ cho gần một thập kỷ cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa hai bên, trải dài từ thương mại, công nghệ, căng thẳng về Đài Loan, các cáo buộc liên quan đến đại dịch Covid-19, cho đến vụ khinh khí cầu do thám gây tranh cãi.

Trước khoảng cách lớn giữa hai bên, các nguồn tin Trung Quốc cho biết Bắc Kinh sẽ không thay đổi nhiều cách tiếp cận trong cuộc gặp sắp tới.

Vẫn còn nhiều lĩnh vực mà Trung Quốc và Mỹ đang đàm phán, và “càng đạt được nhiều đồng thuận thì thời điểm tổ chức hội nghị thượng đỉnh của lãnh đạo càng chín muồi”, nguồn tin thứ nhất cho biết.

Trung Quốc đã tránh chỉ trích trực tiếp ông Trump trong thời gian xung đột, dường như nhằm giảm căng thẳng trước hội nghị. Về phần mình, ông Trump cũng tỏ ra thận trọng trong việc xử lý các điểm nóng tiềm tàng.

Khi tình báo Mỹ đánh giá Trung Quốc đang chuẩn bị cung cấp hệ thống phòng không mới cho Iran, ông Trump cho biết Bắc Kinh sẽ phải đối mặt với hậu quả nếu thực hiện việc này, nhưng không nhắc trực tiếp đến ông Tập.

Dù một số ý kiến tại Trung Quốc có thể cảm thấy tự tin hơn về vị thế đàm phán trước hội nghị, William Klein, một nhà ngoại giao Mỹ đã nghỉ hưu và từng tổ chức chuyến thăm Bắc Kinh năm 2017 của ông Trump, cho rằng chưa có thay đổi đáng kể. “Mỗi bên đều có đủ đòn bẩy đối với bên kia trong quan hệ thương mại và đầu tư, và đòn bẩy này chưa thay đổi, không mạnh lên cũng không yếu đi do cuộc chiến Iran cho đến thời điểm hiện tại”, ông Klein nói.

“Rõ ràng, cuộc chiến ở Iran phủ bóng lên chuyến thăm và sẽ định hình chuyến thăm này, nhưng tôi không cho rằng điều đó khiến bên nào có lợi thế vượt trội hơn”, ông Klein, hiện là đối tác tại FGS Global, nhận định.

Xung đột Mỹ - Iran ảnh hưởng ra sao tới kinh tế toàn cầu?

Xung đột Trung Đông: Lịch sử cho thấy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Làm sao để kết thúc xung đột ở Trung Đông?

Bốn tuần xung đột: Những gì đã xảy ra với thị trường dầu mỏ?