Liên minh vùng Vịnh rạn nứt vì xung đột tại Iran

Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) đã rạn nứt vì xung đột tại Iran. (Ảnh: AFP)

Mâu thuẫn nội bộ ngày càng rõ

GCC gồm Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Ả Rập Xê-út và UAE, được thành lập năm 1981 trong bối cảnh chiến tranh Iran - Iraq. Tuy nhiên, khối vốn đã tồn tại nhiều bất đồng trước khi cuộc chiến hiện nay bùng phát và xung đột với Iran càng làm những rạn nứt này rõ nét hơn.

Theo cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ David Schenker, cuộc chiến đã làm trầm trọng thêm các chia rẽ vốn có trong GCC.

Một dấu hiệu rõ ràng là việc UAE rút khỏi OPEC vào tháng 4, được cho là một phần liên quan đến bất đồng về cách xử lý cuộc chiến với Iran. Một nhà ngoại giao Ả Rập cho biết động thái này khiến nhiều nước, đặc biệt là Ả Rập Xê-út, không hài lòng và có thể làm thay đổi cục diện hợp tác trong khu vực.

Nguồn tin này thậm chí nhận định GCC hiện hoạt động kém hiệu quả, trong khi Ả Rập Xê-út và UAE không bình luận về quan hệ song phương hay tình hình của khối.

Sự chia rẽ khiến các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt xung đột hoặc mở lại eo biển Hormuz trở nên khó khăn hơn. Một số nước muốn cứng rắn hơn với Iran, trong khi những nước khác ưu tiên khôi phục lưu thông hàng hải.

Theo Allison Minor, cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, GCC khó có thể chấm dứt xung đột nhưng vẫn có thể phối hợp để giảm thiểu hậu quả. Bà cho rằng các nước vùng Vịnh có thể hợp tác với châu Âu giám sát eo biển Hormuz và vận động Trung Quốc gây sức ép để Iran mở lại tuyến hàng hải này.

Các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2 ban đầu khiến các nước Ả Rập vùng Vịnh lo ngại. Tuy nhiên, khi Iran đáp trả mạnh mẽ, khối GCC lại bộc lộ nhiều khác biệt thay vì đoàn kết hơn.

Theo cựu Đại sứ Mỹ tại Ả Rập Xê-út Michael Ratney, Oman có lập trường mềm mỏng và gần gũi nhất với Iran. Qatar vẫn duy trì đối thoại và đóng vai trò trung gian. UAE sẵn sàng có cách tiếp cận cứng rắn hơn. Ả Rập Xê-út giữ lập trường trung dung giữa các bên.

Những khác biệt này tiếp tục là trở ngại lớn đối với nỗ lực xây dựng một chiến lược chung của các nước vùng Vịnh trong cuộc khủng hoảng với Iran.

Lợi ích khác nhau khiến GCC khó thống nhất

Sự khác biệt trong lập trường của các nước vùng Vịnh xuất phát từ mức độ phụ thuộc khác nhau vào eo biển Hormuz. Ả Rập Xê-út, UAE và Oman vẫn có thể xuất khẩu dầu khí qua các tuyến thay thế, trong khi Qatar, Kuwait và Bahrain gần như phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến hàng hải này.

Theo một trợ lý cấp cao của đảng Cộng hòa Mỹ tham dự cuộc họp giữa các nước GCC và Jordan, tất cả đều lo ngại trở thành mục tiêu của Iran và đều đề nghị Mỹ tăng cường cung cấp vũ khí. Tuy nhiên, mức độ ủng hộ chiến lược của Mỹ không giống nhau giữa các nước.

Bất đồng hiện nay diễn ra trên nền tảng của nhiều cuộc xung đột trước đó: Cuối năm ngoái, Ả Rập Xê-út không kích Yemen sau khi UAE chuyển một lô vũ khí tới nước này. Ả Rập Xê-út và UAE cũng ủng hộ các phe đối lập trong cuộc xung đột tại Sudan. Phải đến vài năm gần đây, Ả Rập Xê-út và UAE mới chấm dứt lệnh phong tỏa nhằm vào Qatar.

Theo cựu Đại sứ Mỹ Michael Ratney, biên bản ghi nhớ (MOU) giữa Mỹ và Iran ký ngày 15/6 từng tạo hy vọng các nước khu vực sẽ xích lại gần nhau hơn, khi tất cả đều mong muốn khôi phục hoạt động xuất khẩu dầu khí. Tuy nhiên, khi nguy cơ xung đột toàn diện gia tăng, sự nghi kỵ vẫn rất lớn.

Theo cựu quan chức Mỹ Allison Minor, mỗi nước đều lo ngại các nước láng giềng bí mật hỗ trợ tài chính cho Tehran để tránh bị Iran tấn công, khiến các nước khác phải gánh chịu rủi ro. Reuters từng đưa tin UAE dự định giải ngân hàng tỷ USD cho Iran, nhưng Abu Dhabi đã bác bỏ.

Trong khi Qatar thúc đẩy đề xuất ngừng bắn nhằm hạ nhiệt căng thẳng, Kuwait và Bahrain được cho là đã tấn công các mục tiêu tại Iran. Theo cựu nhà đàm phán Mỹ Nate Swanson, GCC hiện không có sự đoàn kết thực sự, điều khả thi nhất chỉ là phối hợp hành động.

Theo cựu Đại sứ Mỹ Douglas Silliman, nếu các nước GCC đoàn kết hơn thì mục tiêu chủ yếu là tránh bị Iran gây sức ép từng nước một. Đồng thời, sự thất vọng đối với chính quyền Trump cũng đang gia tăng.

Ông cho biết các nước vùng Vịnh ngày càng nhận thức rõ sự cần thiết phải hợp tác nhiều hơn, trong khi tâm lý bất mãn với Mỹ cũng đang xuất hiện.

Sau cuộc họp giữa Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và GCC tại Bahrain vào tháng 6, Tổng Thư ký GCC Jasem Mohamed Albudaiwi nhấn mạnh rằng mọi thỏa thuận hoặc sắp xếp trong tương lai đều phải tính đến lợi ích của các nước GCC. Tuy nhiên, nội dung này không xuất hiện trong thông cáo của Bộ Ngoại giao Mỹ.

Chuẩn bị cho kịch bản Hormuz bị phong tỏa

Các nước vùng Vịnh cũng đang đầu tư hạ tầng nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz: UAE xây dựng tuyến đường ống mới nối tới cảng Fujairah trên Ấn Độ Dương. Tập đoàn Dầu khí Kuwait (KPC) đàm phán với Ả Rập Xê-út và UAE để vận chuyển dầu qua hệ thống đường ống của hai nước.

Tuy nhiên, các dự án này vẫn có nguy cơ trở thành mục tiêu của Iran nếu xung đột kéo dài. Cuộc tấn công của lực lượng Houthi nhằm vào tàu chở dầu Ả Rập Xê-út mới đây cũng làm dấy lên lo ngại về mức độ an toàn của các tuyến đường ống thay thế.

Những hệ lụy dài hạn sau cuộc khủng hoảng Hormuz

Xung đột Trung Đông: Mỹ có nguy cơ "sa lầy" như ở Ukraine?

Chiến lược năng lượng Mỹ bị chi phối bởi lợi nhuận ngắn hạn?