Những hệ lụy dài hạn sau cuộc khủng hoảng Hormuz

Cuộc chiến ở Iran làm gián đoạn nguồn cung viện trợ toàn cầu, đe dọa các hoạt động cứu hộ trên khắp châu Phi. Ảnh AFP

Cuộc phong tỏa đã làm trầm trọng thêm một số xu hướng tiêu cực đáng kể vốn đã hình thành trong toàn bộ nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là trong ngành nông nghiệp quan trọng, trước khi cuộc xung đột nổ ra giữa Mỹ, Israel và Cộng hòa Hồi giáo Iran vào ngày 28/2.

Một phần ba lượng xuất khẩu phân bón quan trọng của thế giới bị gián đoạn do Iran phong tỏa eo biển Hormuz. Giá phân bón tăng vọt do sự kiện bất ngờ này. Các quốc gia gấp rút tìm cách đảm bảo nguồn cung khi thế giới bước vào mùa gieo trồng quan trọng.

Tóm lại, hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz đã được nối lại (mặc dù vẫn chưa đạt mức trước chiến tranh). Do thị trường đang lạc quan về điều này, giá phân bón đã giảm so với mức đỉnh. Tuy nhiên, chúng vẫn chưa trở lại mức bình thường trước chiến tranh. Thậm chí có khả năng chúng sẽ không bao giờ trở lại mức bình thường đó.

Vì sao thời điểm quan trọng hơn giá cả?

Trong cuộc sống, thời điểm là tất cả. Trong kinh tế toàn cầu và chuỗi cung ứng, thời điểm càng quan trọng hơn. Đó là sự khác biệt giữa thành công và thất bại; giữa kiếm được tiền và mất tất cả. Trong nhiều thập kỷ, chuỗi cung ứng toàn cầu đã hoạt động dựa trên nguyên tắc bấp bênh "Giao hàng đúng thời điểm" (Just-In-Time).

Nói cách khác, các doanh nghiệp đã hoàn thiện bảng tính toán bảo hiểm để quản lý dòng tiền của họ, và chuỗi cung ứng toàn cầu đã trở nên chính xác đến mức các doanh nghiệp đó thường thiếu nguồn cung dự phòng hoặc phương án dự phòng nếu mọi thứ đảo lộn.

Vì nông nghiệp không chỉ phụ thuộc vào kinh tế và thương mại toàn cầu mà còn là một quá trình sinh học - hành động trồng trọt - nên ngay cả những gián đoạn nhỏ nhất cũng có thể dẫn đến nạn đói. Nhiều nông dân thường mua phân bón nhiều tháng trước khi thu hoạch.

Vào thời điểm giá cả tăng vọt sau khi chiến tranh bùng nổ ở Trung Đông, nhiều nông dân đã giảm lượng phân bón sử dụng. Thậm chí, một số người còn trì hoãn việc mua phân bón. Trong khi đó, những người khác chấp nhận chi phí tăng cao - và điều đó đồng nghĩa với năng suất thấp hơn.

Hãy nhớ rằng, đây là một quá trình sinh học. Một khi các quyết định về nguồn cung và giá cả phân bón được đưa ra trước mùa gieo trồng, chúng không thể đảo ngược. Cây trồng được bón phân sẽ dẫn đến sản lượng lương thực thấp hơn. Đó là lý do tại sao giá phân bón thấp hơn hiện nay không có nghĩa là thực phẩm sẽ rẻ hơn. Trên thực tế, giá thực phẩm chúng ta mua tại các cửa hàng tạp hóa địa phương, vốn đã cao, sẽ vẫn cao hoặc thậm chí cao hơn một chút.

Các nước đang phát triển chịu tác động nặng nề nhất

Tuy nhiên, người dân sống ở Nam Á và châu Phi lại không may mắn như vậy. Thực tế, nông dân ở những khu vực này phụ thuộc rất nhiều vào phân bón nhập khẩu. Và nhiều chính phủ ở các khu vực đang phát triển đó không đủ khả năng mua phân bón được trợ cấp, làm tăng nguy cơ giảm sản lượng lương thực, tăng phí nhập khẩu nông sản và làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực. Vì vậy, nhiều nơi trên thế giới - đặc biệt là ở các nước đang phát triển - đang đối mặt với nguy cơ nạn đói.

Nạn đói không chỉ mang đến thảm kịch với cảnh trẻ em chết đói mà còn làm gia tăng dịch bệnh. Hơn nữa, chúng còn gây ra đủ loại bất ổn địa chính trị. Trong suốt những năm 1980 và 1990, nạn đói đã gây ra nhiều hành động tàn bạo nhất ở châu Phi liên quan đến chiến tranh do nạn đói và vi phạm nhân quyền.

Hiện đã có những lo ngại lớn về các khu vực như châu Phi cận Sahara, nơi đang phải vật lộn để nuôi sống dân số trẻ quá đông. Nếu nạn đói bùng phát ở đó do hậu quả dây chuyền từ cuộc chiến tranh Iran, nó có thể đẩy khu vực này vào tình trạng bất ổn địa chính trị mà châu Phi chưa từng trải qua trong nhiều thập kỷ.

Hiệu ứng dây chuyền từ nạn đói đến di cư

Tất cả những điều đó sẽ tạo ra cái mà gọi là “áp suất thẩm thấu của con người”. Nạn đói gây ra di cư hàng loạt. Và làn sóng di cư ồ ạt đó sẽ nhắm thẳng vào các nước phát triển ở Bắc bán cầu, bao gồm châu Âu, Vương quốc Anh, Canada và Hoa Kỳ. Điều đó cũng sẽ làm xáo trộn nghiêm trọng sự ổn định chính trị và thịnh vượng của các nước phát triển ở Bắc bán cầu vào thời điểm mà những yếu tố này vốn đã đang chịu áp lực.

Cuộc chiến tranh Iran không chỉ đe dọa nguồn cung dầu mỏ mà còn làm gián đoạn một trong những chuỗi cung ứng nông nghiệp quan trọng nhất thế giới.

Gần 20% lượng khí đốt tự nhiên của thế giới đi qua eo biển Hormuz. Khí đốt tự nhiên là nguyên liệu đầu vào cho phân bón nitơ, trong khi các quốc gia vùng Vịnh xuất khẩu một lượng lớn phân bón và các thành phần phân bón. Do đó, sự gián đoạn đối với năng lượng và vận tải biển ở vùng Vịnh sẽ gây ra những ảnh hưởng lan rộng khắp cơ cấu toàn cầu.

Cuộc khủng hoảng thực sự vẫn còn ở phía trước

Nói cách khác, mối nguy hiểm thực sự không phải là giá cả thực phẩm tăng cao đối với người dân Mỹ bình thường (điều này đã đủ tồi tệ rồi). Mà chính là những hậu quả lâu dài của việc bỏ lỡ thời điểm gieo trồng và giảm sử dụng phân bón, trong đó giá cả thực phẩm tăng cao chỉ là một trong nhiều mặt tiêu cực.

Vì vậy, cuộc khủng hoảng phân bón hiện nay không còn chủ yếu xoay quanh việc nông dân có mua được phân bón hay không. Vấn đề là liệu lượng phân bón đã được bón đủ vào thời điểm quan trọng - trong mùa gieo trồng - hay chưa. Nếu không, hậu quả sẽ xuất hiện muộn hơn, dưới hình thức nguồn cung lương thực khan hiếm và giá cả tăng cao, chứ không phải là kho phân bón trống rỗng.

Điều này có thể biểu hiện dưới dạng những làn sóng di cư ồ ạt không kiểm soát từ các vùng đang đói kém đến các vùng được cho là có nguồn lương thực dồi dào hơn. Giống như những gián đoạn do việc phong tỏa vì đại dịch gây ra, thế giới sẽ phải đối phó với hậu quả của nó trong nhiều năm tới.

Và cũng giống như những gián đoạn do đại dịch gây ra, chúng ta có thể sẽ không bao giờ hoàn toàn quay trở lại trạng thái như trước khi cuộc khủng hoảng đó bùng phát.

Xung đột Trung Đông gây cú sốc phân bón, thế giới đối mặt nguy cơ khủng hoảng lương thực

Khủng hoảng Hormuz lan rộng sang ngành phân bón và an ninh lương thực

15 tuần xung đột Mỹ - Iran: Những hệ lụy còn kéo dài

PVCFC mở rộng cơ hội hợp tác quốc tế trong lĩnh vực nông nghiệp bền vững