Chiến mã nước Nam

Chiến mã nước Nam ta được lựa chọn từ giống ngựa bản địa được cho là du nhập từ ngựa Mộng Cổ, có nhiều đặc điểm riêng như bốn vó to, chắc khỏe, di chuyển linh hoạt trong các địa hình đồi núi, có sức chịu đựng bền bỉ, đặc biệt cực kỳ gắn bó với chủ. Sau này, cùng với sự phát triển của đất nước, một số giống ngựa từ phương Bắc, phương Tây được du nhập vào nước ta đã lai tạo ra nhiều giống ngựa quý còn được nuôi dưỡng đến ngày nay như ngựa Bắc Hà (Lào Cai), ngựa Mường Lống (Nghệ An), ngựa bạch (Lạng Sơn).

Song Vĩ Hồng

Song Vỹ Hồng là chiến mã của Thái úy Lý Thường Kiệt (1019-1105), đã cùng Thái úy bình Chiêm, đánh Tống, bảo vệ giang sơn, mở rộng bờ cõi nước nam ta trong vài thập niên.

Chiến mã Song vĩ Hồng của Thái úy Lý Thường Kiệt đã giúp ông Bình Chiêm, đánh Tống trong hơn 30 năm.

Chiến mã của Thái úy Lý Thường Kiệt thuộc giống Hồng Lão có bộ lông đỏ, nhưng đuôi dài chia ra hai màu cực kỳ lạ: Hồng một bên và trắng một bên. Khi nó cất vó phi, trông như con thần mã có hai đuôi, nên được gọi là Song Vỹ Hồng, nghĩa là “ngựa hồng hai đuôi”.

Nê Thông

Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, khi tiến đánh thành Đồ Bàn của Chiêm Thành dưới thời Chế Bồng Nga, vua Trần Duệ Tông đã cưỡi một tuấn mã đặc biệt quý hiếm, được gọi là Nê Thông.

Tên gọi Nê Thông thể hiện màu lông của con ngựa. Cụ thể, “nê” dùng để chỉ ngựa có hai màu lông trắng đen, còn “thông” là ngựa có sắc lông ánh xanh. Đây là hai sắc lông khá hiếm gặp ở các giống ngựa. Đặc biệt, ngựa lông ánh xanh còn được coi là ngựa quý, có phẩm chất rất tốt.

Nê thông là sự kết hợp của cả hai dạng ngựa kể trên, với màu trắng đen có ánh xanh. Những con ngựa như thế này còn hiếm có gấp bội phần.

Vua Trần Duệ Tông luôn chứng tỏ mình là một con người có cá tính, đầy quyết đoán và giỏi trận mạc. Con chiến mã mà ông lựa chọn cho cuộc viễn chinh của mình chắc chắn không phải là một con ngựa tầm thường.

Ngựa đá giúp vua Trần đánh giặc Nguyên.

Trớ trêu thay, chính sự cương quyết đã đem lại một kết cục bi thảm cho Trần Duệ Tông ở trận Đồ Bàn. Quân Chiêm đã lập mưu cho người trá hàng nói Chế Bồng Nga đã bỏ trốn và chấp nhận mất thành. Vua Duệ Tông trúng kế, bất chấp mọi lời can ngăn, ra lệnh tiến quân vào thành.

Khi quân Đại Việt tiến đến thì quân Chiêm từ 4 phía đổ ra đánh. Đại quân của vua Duệ Tông vỡ trận, bản thân vua bị giết chết khi chiến đấu trong tuyệt vọng. Con “thần mã” Nê Thông có lẽ cũng chịu chung số phận của nhà vua.

Việt sử còn đề cập đến chuyện ngựa đá thời Trần (1225-1400). Sau đại thắng trên sông Bạch Đằng kết thúc vẻ vang cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông (1288), trong lúc làm lễ ở Chiêu Lăng, vua Trần Nhân Tông (1258-1308) trông thấy những con ngựa đá ở trước lăng con nào con nấy chân cũng dính bùn. Nhà vua nghĩ rằng, trong khi chinh chiến chống xâm lăng, anh linh các bậc tiên đế cũng cưỡi ngựa đi giúp. Vua liền cảm khái đọc hai câu thơ bằng chữ Hán:

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã

Sơn hà thiên cổ điện kim âu

(Xã tắc hai phen chồn ngựa đá

Non sông nghìn thuở vững âu vàng).

Bạch Mã có cựa

Vào thời phong kiến, các bậc vua chúa thường được cúng tiến những con ngựa có phẩm chất tuyệt vời, hoặc cực kỳ quý hiếm.

Ngựa bạch xã Hữu Kiên - Lạng Sơn là những cá thể bán hoang dã quý hiếm, dẻo dai, hiếu chiến.

Một câu chuyện cúng tiến ngựa như vậy đã được ghi lại trong sách Đại Việt sử ký Tiền Biên: "Năm Đinh Mùi (1006) Châu Vị Long dâng cho Khai Minh Vương (tước hiệu vua cha Lê Đại Hành phong cho Lê Long Đĩnh trước kia) một con bạch mã bốn vó đều có cựa”.

Bạch mã hay ngựa trắng hay vốn được coi là thứ ngựa dành cho bậc quý tộc, đế vương. Đó là những con ngựa quý hiếm có sắc lông màu trắng như tuyết, mắt đỏ như lửa, dáng vóc cao lớn, chạy nhanh, tính khí ôn hòa, biết mến chủ, bảo vệ chủ, không sợ tiếng gào thét, tiếng rống của voi, tiếng hí của ngựa khác, tiếng va chạm binh khí, tiếng súng…

Ngựa trắng bình thường đã quý như vậy thì ngựa trắng có 4 cựa của vua Lê Long Đĩnh chắc hẳn phải là một con “thần mã”.

Do sử sách không ghi chép cụ thể, nên sự thật về con ngựa lạ này đến bây giờ vẫn là một ẩn số.

Đến thời nhà Nguyễn, lực lượng ngựa chiến rất được chú trọng củng cố và phát triển. Kinh thành Huế là nơi đã diễn ra nhiều cuộc thao diễn trận ngựa có quy mô hoành tráng, với sự tham gia của hàng trăm đầu ngựa.

Bản thân các vua chúa nhà Nguyễn cũng sở hữu nhiều con chiến mã xuất sắc. Tàu ngựa của vua Minh Mạng có những con ngựa quý, được nhắc đến trong sử nhà Nguyễn với những cái tên như Phúc Thông, Cát Thông, An Tường K ,Thần Lương, Phúc Lưu, Cát Lưu, Thiên Mã.

Trong số đó, Vua Minh Mạng đã nhận xét về con An Tường Ký như sau: “Đô thống Phạm Văn Diễn có dâng con ngựa trắng, dù không là giống ngựa tuyệt trần chạy bay như mây, nhưng trẫm cưỡi thấy được yên ổn nên goi nó là An Tường Ký".