Pô Kô - Dòng sông của hồi sinh

Sông rừng lặng lẽ

Người ta vẫn gọi Pô Kô là con “sông rừng”, có lẽ không chỉ bởi nó miệt mài xuyên ra đại ngàn Bắc Tây Nguyên thăm thẳm. Những cái tên khác nhau của con sông như Krông Pô Kô, Đak Pô Kô, Pekô… từ lâu đã hiện diện trong những cuốn sách khám phá về Tây Nguyên của các nhà nghiên cứu nước ngoài như “Rừng người Thượng”, “Cao nguyên miền Thượng”, hay trong nhiều cuốn hồi ký như “Thời sôi động” (Đại tướng Chu Huy Mân), “Chiến đấu ở Tây Nguyên” (Thượng tướng Hoàng Minh Thảo), hay “Tây Nguyên ngày ấy” (Giáo sư, bác sĩ Lê Cao Đài)...

Vẻ đẹp tĩnh lặng của dòng Pô Kô khi hòa mình vào lòng hồ Thủy điện Ialy

Với chiều dài hơn 320km, Pô Kô được xem là con sông dài nhất Bắc Tây Nguyên. Khởi nguồn từ đại ngàn Ngọc Linh, dòng sông chảy xuyên từ Bắc Kon Tum (cũ) sang Tây Gia Lai, sông chảy dọc mạn tây, men theo biên giới trước khi đổ sang Campuchia. Từ đoạn hợp lưu với sông Đắk Bla về sau, sông còn có tên gọi khác là Sê San. Điểm hợp lưu này đã thành lòng hồ Thủy điện Ialy. Từ đây, Pô Kô chảy giữa 2 địa phương Gia Lai và Quảng Ngãi (Kon Tum cũ), trở thành ranh giới tự nhiên giữa bên hữu ngạn là Sa Thầy, Ia H’Drai (Kon Tum) với nền đá granite, phiến ma và bên tả ngạn là Chư Pah, Ia Grai (Gia Lai) rực màu đất đỏ bazan, sau thành biên giới tự nhiên giữa Việt Nam và Campuchia. Đến địa phận Đức Cơ (Gia Lai), sông nằm hẳn bên phần lãnh thổ Campuchia rồi đổ vào Mê Kông.

Suốt dọc dài Pô Kô, lòng sông không quá rộng mà luồn lách giữa các hóc hẻm núi đồi nên có nhiều ghềnh thác, trong đó có thác Ialy nổi tiếng một thời nay đã nhường chỗ cho công trình thủy điện lớn nhất ở Tây Nguyên. Pô Kô cuồng lũ khi mùa mưa về và nhiều đoạn trơ đá lúc mùa khô tới.

Những cây cầu nối đôi bờ Pô Kô giúp giao thông thuận tiện, mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho vùng biên cương

Chảy qua vùng đất của người Ba Na, J’rai, Giẻ Triêng, Pô Kô không chỉ ban tặng nguồn thủy sản phong phú mà còn tưới tắm cho đại ngàn bazan những huyền thoại gắn với dòng sông. Trong những năm tháng chống Pháp, chống Mỹ, Pô Kô là “con sông rừng” lặng lẽ lưu bao kỳ tích oai hùng của các thế hệ cha ông trong phát triển dân sinh, giữ vững chủ quyền đất nước và đỉnh cao là hình tượng Anh hùng A Sanh với con thuyền độc mộc - nguyên mẫu bất tử trong bài ca “Người lái đò trên sông Pô Kô”. Từ một biểu tượng của tinh thần quật khởi trong kháng chiến, Pô Kô hôm nay đã hóa thân thành dòng chảy của ấm no. Nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng buôn làng, tưới mát những cánh đồng cà phê, cao su và góp phần phát triển kinh tế cho cả vùng.

Dòng sông sự sống

Chạy dài qua hàng loạt địa danh từ Đắk Pék, Đắk Môn cho tới Bờ Y, Đắk Tô, rồi cả Đắk Hà, Sa Bình (Kon Tum cũ, nay là miền tây Quảng Ngãi), Pô Kô chảy miên man tới những buôn làng ở Ia Krái, Ia Tô cho tới vùng biên Ia O rồi đổ vào đất Campuchia. Từ bao đời nay dòng sông đã giúp đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống dọc hai bên bờ mưu sinh. Dòng sông đã giúp người dân thu hoạch cá, tôm, cung cấp nước tưới, phù sa cho cây trồng. Hai bên bờ sông Pô Kô là những vườn cao su đang bung lộc non xanh biếc, vườn cà phê hoa nở trắng tinh khôi cuối mùa xuân và những ngôi nhà xây khang trang. Cuộc sống mới ở những bản làng bên dòng sông Pô Kô nay đã đổi thay. Nhờ dòng nước ngọt lành, những vườn cao su, cà phê và cây ăn trái bạt ngàn đã thay thế cho lối canh tác nương rẫy lạc hậu. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp đã giúp đời sống đồng bào khởi sắc. Những ngôi nhà sàn truyền thống giờ đây nằm xen kẽ bên những ngôi nhà xây kiên cố, khang trang, minh chứng cho sự thay đổi về kinh tế của đồng bào nơi đây.

Thuyền độc mộc trên dòng Pô Kô và lễ hội đua thuyền mang tên người anh hùng A Sanh

Bên dòng Pô Kô, làng Kon Tu Jốp 1 (xã Đắk Tô, Quảng Ngãi) có 141 hộ đồng bào Rơ Ngao (nhánh Ba Na), trồng được 155 ha cà phê, 125 ha cao su, 12 ha cây ăn trái, 33 ha cây mắc ca. Thu nhập bình quân đầu người 65 triệu/người/năm. Làng chỉ còn 9 hộ nghèo, trong làng có nhiều hộ xây dựng nhà khang trang, từ 300 triệu đến 1,5 tỉ đồng.

Những buôn làng Jrai ở xã Ia Krái (được sáp nhập từ các xã Ia Tô, Ia Khai và Ia Krái, tỉnh Gia Lai) cũng đang phát triển mạnh về cây công nghiệp dài ngày như cao su, cà phê, tiêu cùng với tiềm năng phát triển du lịch và nuôi trồng thủy sản. Hai bên đường dẫn vào làng Nú của người anh hùng A Sanh bây giờ, những ngôi nhà xây kiên cố với mái ngói đỏ, tường sơn sáng với những hàng cây ăn trái tỏa bóng xuống mặt đường bê tông trải nắng. Khó có ai nghĩ rằng nơi này từng là một trong những ngôi làng nghèo nhất xã. Già làng Rơ Châm Hmơnh bảo, năm 2000 làng có 90 hộ thì cả 90 hộ đều thuộc diện đói nghèo. Giờ đây, làng Nú đã khác. Các hộ dân trong làng đều có nhà xây kiên cố, nhiều hộ thu nhập cao từ nông nghiệp và thủy sản. Điển hình như gia đình anh Puih Luih mỗi năm thu nhập 250-300 triệu đồng.

Đồng bào Jrai, Ba Na bên đôi bờ Pô Kô luôn tin tưởng vào các chính sách của Đảng và Nhà nước

Ở Ia Krái còn có nhiều tấm gương Jrai làm kinh tế giỏi, như Rơ Lan Hle ở làng Ó sở hữu 3 ha rẫy trồng cao su, cà phê, điều, thêm ruộng lúa nước và vườn cây ăn trái. Không chỉ làm kinh tế gia đình, anh còn đầu tư máy xay xát, máy múc phục vụ bà con. Hay gia đình ông Rơ Lan Chiếu thu nhập 300-400 triệu đồng/năm nhờ cao su và tiêu. Trong khi đó, làng Kăm có 82 hộ, tất cả đều là người Jrai và có nhà xây kiên cố. Trong làng có hơn 15 hộ thu nhập 200-400 triệu đồng/năm. Mới đây, bà con đóng góp gần 300 triệu đồng xây nhà sinh hoạt chung để làm nơi tổ chức lễ hội truyền thống, sinh hoạt văn hóa và hội họp cộng đồng. Còn nhiều lắm những ngôi làng đang thay da đổi thịt như thế bên dòng Pô Kô như làng Bi Ia Yom, làng Doch Krót... Diện mạo nông thôn mới hiện hữu rõ nét qua hệ thống hạ tầng giao thông với những con đường liên thôn, liên xã được bê tông hóa, nối dài từ bản làng đến tận khu sản xuất.

Nhờ sự quan tâm đầu tư của Đảng và Nhà nước, việc giao thương nông sản của bà con Jrai trở nên thuận lợi hơn bao giờ hết. Giờ đây, bà con không chỉ xây dựng được nhà khang trang mà còn mua sắm tivi, tủ lạnh, phương tiện để phục vụ cuộc sống gia đình.

Khi đôi bờ hoa rù rì nở

Dòng Pô Kô huyền thoại uốn lượn qua miền biên giới Ia Grai, Ia O trước khi chảy qua Campuchia hợp lưu với sông Mê Kông. Ven bờ sông và trên cồn bãi xuất hiện một loài hoa rất đẹp, người Jrai gọi là Bra Tang hay còn gọi là hoa rù rì. Dường như loài hoa này đã lặng thầm kết nối những mối lương duyên ở đôi bờ biên giới. Bên dòng Pô Kô, nhiều mối tình xuyên biên giới đã nảy nở, hình thành nên những mái ấm bình dị, bền bỉ, góp phần dệt nên diện mạo riêng nơi phên giậu Tổ quốc.

Như chuyện tình vợ chồng anh Rơ Chăm Hưn vốn là người làng Phí (xã Sê San, huyện Oyadav, tỉnh Ratanakiri, Campuchia) và chị Ksor Đam (làng Kloong, xã Ia O). Hay câu chuyện của vợ chồng anh Rơ Chăm Băn từ làng Chai (xã Nhang, huyện Đun Mia, tỉnh Ratanakiri) và chị Puih Bleo (làng Kloong), cả chuyện tình của anh Rơ Châm Đoan (làng Tang, xã Sê San, huyện Oyadav, tỉnh Ratanakiri) nên duyên cùng chị Puih Chĩn, hay chị Ksor Le (làng Kom II) và anh Rơ Mah Thiêng (xã Nhang, huyện Đun Mia, tỉnh Ratanakiri) đến với nhau vào mùa hoa rù rì.

Đồng bào Jrai, Ba Na mưu sinh bằng các con thuyền mang dáng thuyền độc mộc

Tình yêu đã giúp họ vượt qua rào cản, nên vợ nên chồng, cùng nhau xây dựng gia đình, những đứa con lần lượt chào đời, mang đến tiếng cười và sự ấm áp cho mái nhà nhỏ nơi vùng biên. Theo thống kê, toàn xã Ia O hiện có 34 hộ gia đình mang hai quốc tịch Việt Nam - Campuchia, trong đó 20 hộ sinh sống tại Việt Nam và 14 hộ sống tại Campuchia. Dòng Pô Kô trở thành dòng sông của sự gắn kết hai quốc gia. Những mái ấm hai quốc tịch trở thành cầu nối giữa hai cộng đồng, góp phần củng cố tình đoàn kết, gắn bó cư dân hai bên biên giới.

Không chỉ gắn kết những mối lương duyên xuyên biên giới, dòng Pô Kô cũng là nơi đất lành để hàng chục gia đình từ Tây Nam Bộ tìm đến lập nghiệp ở vùng biên giới Ia O. Làng chài hiện có 13 hộ với hơn 30 nhân khẩu sống trên vùng lòng hồ Thủy điện Sê San 4. Dòng Pô Kô như cánh cửa hy vọng mở ra cho những ai dám đối diện gian khó để dựng lại cuộc đời. Giữa sóng nước mênh mông, những căn nhà nổi bằng gỗ, bằng tôn mọc lên, có bếp lửa ấm, tiếng trẻ thơ ê a và khát vọng bình yên.

Ông Phan Đình Thắm, Chủ tịch UBND xã Ia O cho biết, địa phương đã tạo điều kiện về hộ khẩu, an sinh xã hội, giúp các cháu nhỏ đến trường, giúp bà con lên bờ để ổn định lâu dài. Chính quyền địa phương định hướng khai thác lợi thế sông nước gắn với văn hóa bản địa. Những hộ gia đình này đầu tư nuôi cá lăng đuôi đỏ, cá diêu hồng, cá bống cùng các loại thủy sản đặc trưng, mang đến cuộc sống sung túc.

Nhiều đoạn sông Pô Kô là biên giới tự nhiên giữa hai quốc gia, nơi chủ quyền lãnh thổ luôn được giữ vững và bảo đảm

Tiềm năng du lịch dọc dòng sông cũng đang hình thành. Cảnh sắc Pô Kô đẹp mê hồn với núi bao quanh, sông uốn lượn, sáng sương mờ ảo, chiều hoàng hôn đỏ rực. Ẩm thực từ sản vật sông nước với cá cơm trắng, thân trong veo, chỉ dài vài centimét phơi khô đã trở thành món quà riêng của dòng sông. Dọc dòng sông còn nhiều đảo với rừng cây xanh tốt, thuận lợi để hình thành các khu nghỉ dưỡng sinh thái.

Vẫn chảy qua vùng đất này như bao đời, nhưng nay Pô Kô không chỉ là dòng sông giàu sản vật, mà đang hóa thành dòng sông của khát vọng. Từng chứng kiến những chiến tích oai hùng giờ Pô Kô lại mang trên mình sứ mệnh hồi sinh và phát triển của những buôn làng Ba Na hay Jrai. Ở đó người làng vẫn giữ tiếng cồng chiêng, tổ chức lễ hội truyền thống mừng cho mùa cà phê bội thu, cho mùa tiêu đầy trái, cho cao su chảy những mạch vàng trắng và nhiều mái nhà được xây mới đầy sức sống. Một vùng đất giàu huyền thoại bên dòng sông lặng lẽ đang chuyển mình và vươn lên mạnh mẽ.