"Tiến bước dưới quân kỳ" và ký ức của Doãn Nho về Chiến thắng Điện Biên Phủ

Từ ký ức khó quên về chiến dịch Điện Biên Phủ…

Với những người lính, Tiến bước dưới quân kỳ không chỉ là âm nhạc, mà còn là ký ức, là máu thịt. Và với tác giả của ca khúc - Đại tá, nhạc sĩ Doãn Nho - mỗi dịp kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên Phủ, mỗi lần giai điệu, lời ca ấy vang lên lại gợi về những câu chuyện không thể nào quên.

Chia sẻ với phóng viên, nhạc sĩ Doãn Nho kể rằng, năm 1954, khi mới 21 tuổi và đang công tác tại Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị, ông được phân công tham gia phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ ngay từ giai đoạn chuẩn bị.

"Tiến bước dưới quân kỳ" do Hợp Ca Nam Nữ Đài TNVN (thu thanh sau 1975) thể hiện (Video: YouTube).

Nhạc sĩ vẫn nhớ như in những năm tháng ở ATK Định Hóa (Thái Nguyên) - “Thủ đô kháng chiến”, tuyến 2 của chiến dịch - nơi các đoàn quân đi qua trên đường ra trận và trở về sau chiến thắng. Ông cùng đồng đội mang lời ca tiếng hát đến phục vụ các chiến sĩ trên đường hành quân, tiếp thêm khí thế và động lực cho họ trước giờ bước vào chiến dịch.

Đây cũng là nơi Bác Hồ và Trung ương theo dõi, chỉ đạo cuộc kháng chiến, nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp đóng quân trước khi vào Mường Phăng, Điện Biên.

Theo lời kể của nhạc sĩ Doãn Nho, khi chiến dịch Điện Biên Phủ chuẩn bị mở màn, đội xung kích của Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị, trong đó có nhạc sĩ Đỗ Nhuận, đã có mặt tại đồi Him Lam để bám sát diễn biến trận đánh.

Từ thời khắc nổ súng cho tới khi quân ta giành thắng lợi đầu tiên, các nghệ sĩ đều trực tiếp chứng kiến không khí chiến trường sục sôi ấy.

Ngay sau chiến thắng, nhạc sĩ Đỗ Nhuận đã viết ca khúc Trên đồi Him Lam. Bài hát nhanh chóng được cất lên ngay tại trận địa, vang giữa khói lửa chiến tranh như lời cổ vũ tinh thần và ghi lại niềm vui vỡ òa của những người lính vừa bước ra khỏi trận đánh.

Với nhạc sĩ Doãn Nho, một trong những ký ức đáng nhớ gắn với chiến dịch là việc ông xuất hiện trong bộ phim tài liệu Việt Nam trên đường thắng lợi của đạo diễn Roman Karmen.

Nhạc sĩ Doãn Nho (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III).

Nhạc sĩ nhớ lại, vào thời điểm cuối chiến dịch Điện Biên Phủ, đạo diễn Roman Karmen - NSND của Liên Xô - được Chính phủ cử sang Việt Nam để ghi lại những thước phim lịch sử về chiến thắng của quân dân Việt Nam. Trong đó có cảnh quân Pháp ra hàng, đặt súng xuống và giơ tay đầu hàng.

Trong phim có hình ảnh nhạc sĩ Doãn Nho kéo violin cho bộ đội nghe. Ông cho biết đó là khoảnh khắc hoàn toàn có thật. Khi ấy, Doãn Nho chọn chơi bài Cò lả vì hiểu rằng phần lớn những người lính chiến đấu ở Điện Biên Phủ đều là nông dân vùng đồng bằng sông Hồng, nên giai điệu dân gian quen thuộc ấy dễ chạm đến cảm xúc của họ nhất.

“Khi mình kéo đàn, bộ đội thích lắm, nghe mà lắc người đi”, nhạc sĩ Doãn Nho hồi tưởng.

Hình ảnh người nghệ sĩ kéo violin giữa chiến trường sau đó được Roman Karmen đưa vào phim tài liệu như một dấu ấn đặc biệt về người nghệ sĩ - chiến sĩ trong kháng chiến.

Theo nhạc sĩ Doãn Nho, ngày chiến thắng Điện Biên Phủ, ông cũng có mặt trong đội hình duyệt binh và chứng kiến niềm xúc động của những người lính sau bao hy sinh, mất mát để làm nên chiến thắng lịch sử.

Nhạc sĩ Doãn Nho (thứ hai từ phải sang) hạnh phúc trong một lần được gặp Bác Hồ (Ảnh: Tư liệu).

Đến nước mắt trên Đồi A1

Nhạc sĩ Doãn Nho cho biết, 4 năm sau ngày chiến thắng, chiến trường Điện Biên Phủ được chuyển thành nông trường. Hơn 80.000 chiến sĩ Điện Biên xuất ngũ về hậu phương, tham gia nhiệm vụ lao động, sản xuất nhường chỗ cho lớp tân binh mới.

Lúc này, ông được giao nhiệm vụ cùng đoàn tiền trạm lên Điện Biên để chuẩn bị cho chuyến phục vụ của Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị và sáng tác ngay một ca khúc mới để đoàn lên là có bài hát biểu diễn.

“Tôi rất sung sướng khi được trở lại Điện Biên Phủ, nơi từng chứng kiến biết bao chiến sĩ, văn nghệ sĩ sát cánh bên nhau góp phần vào thắng lợi của dân tộc”, nhạc sĩ Doãn Nho bồi hồi.

Ông xúc động kể: “Hình ảnh 2 thế hệ - những cựu chiến binh từng trải và những chiến sĩ trẻ - cùng nhau tiến bước dưới quân kỳ đã thôi thúc tôi viết nên ca khúc.

Khi lên đồi A1, ngồi bên xác xe tăng Pháp gục nòng và cạnh hai ngôi mộ liệt sĩ vô danh, tôi không kìm được nước mắt mà bật khóc. Trên đỉnh đồi ấy, đồng đội tôi nằm lại rất nhiều. Sự hy sinh ấy chính là nguồn cảm xúc sâu sắc để tôi viết nên tác phẩm này”.

"Tiến bước dưới quân kỳ" là một trong những bài hát truyền thống của Quân đội nhân dân Việt Nam và là 1 trong số 15 bài hát được quy định trong quân đội, bài hát này được sử dụng thường xuyên trong các buổi nghi lễ của nhà nước hay quân đội (Ảnh: Nguyễn Hà Nam).

Không giấu được xúc động, ở tuổi 93, nhạc sĩ Doãn Nho cất tiếng hát: “Bước từng bậc/ Nhớ từng người/ Lòng đau đớn/ Uất ức/ Căm hờn/ Thù này phải trả/ Đồng chí ta ơi”.

Chính trong khoảnh khắc ấy, giai điệu Tiến bước dưới quân kỳ đã hình thành trong tâm trí ông, gửi gắm thông điệp: Các thế hệ sau không bao giờ quên công ơn của cha anh, và dưới bóng quân kỳ là sự tiếp nối bất tận của nhiều thế hệ quân đội. Từ ý tưởng đó, ông phát triển và hoàn thiện ca khúc.

Theo nhạc sĩ, phần giai điệu ca khúc được xây dựng trên chất liệu dân ca Nghệ Tĩnh - khỏe khoắn, mạnh mẽ, phù hợp khắc họa khí phách người lính.

“Ngay câu hát “Nghe rung núi đồi từng bước ta đi” đã mang hơi thở ví dặm Hà Tĩnh, gợi gương mặt những cựu chiến binh dày dạn trận mạc.

Sau đó, tôi viết phần mở đầu: “Vừng đông đã hửng sáng/ Núi non xanh ngàn trùng xa/ Tổ quốc bao la hiền hòa/ Tươi thắm bóng cờ vờn bay trên cao/ Muôn trái tim này hòa nhịp cùng ngàn lời ca trong sóng lúa/ Lấp lánh sao bay trên quân kỳ” để khắc họa thế hệ tân binh. Hai phần hòa quyện, nói lên hình ảnh tân binh và cựu binh, các thế hệ tiếp bước nhau dưới quân kỳ”, nhạc sĩ tiết lộ.

Bài hát vốn là tác phẩm hát tập thể, lần đầu được Đoàn Ca múa Quân đội Tổng cục Chính trị trình diễn ngay tại Điện Biên. Từ đó, Tiến bước dưới quân kỳ trở thành giai điệu quen thuộc trong các lễ diễu binh, duyệt đội.

Ông chia sẻ: “Với một người sáng tác, có tác phẩm được sống cùng năm tháng là hạnh phúc vô bờ. Bản quyền ca khúc tôi đã gửi tặng lại cho quân đội - nơi đã nuôi dưỡng, rèn luyện tôi trưởng thành.

Bài hát lâu nay được chọn là một trong những bài hát truyền thống của Quân đội nhân dân Việt Nam và là 1 trong số 15 bài hát được quy định trong quân đội”.

Nhạc sĩ Doãn Nho bày tỏ rằng, Tiến bước dưới quân kỳ - sáng tác từ gần 70 năm trước - vẫn vang lên trong những sự kiện lớn của đất nước, đó là niềm vinh dự, tự hào và hạnh phúc với ông.

Ông xúc động nói: “Tôi cảm thấy mình đã đóng góp được một tác phẩm khái quát tinh thần và sự trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam - đúng như lời Bác Hồ dạy: “Tất cả vì nhân dân phục vụ”.

Bài hát này luôn vang lên trong các cuộc mít tinh, diễu binh, và các binh chủng đều hoan nghênh, bước đều trên nhịp nhạc ấy”.

Hình ảnh 68 chiến sĩ Trường Sĩ quan Lục quân 1 sải bước trang nghiêm trên nền nhạc ca khúc "Tiến bước dưới quân kỳ" ở đại nhạc hội "Tổ quốc trong tim" gây xúc động mạnh (Ảnh: Nguyễn Hà Nam

Ít ai biết rằng, trước khi có Tiến bước dưới quân kỳ và hàng loạt ca khúc sống mãi với thời gian, nhạc sĩ Doãn Nho từng trải qua giai đoạn loay hoay trong sáng tác và từ đó rút ra bài học lớn cho con đường nghệ thuật của mình.

Năm 1950, Doãn Nho nhập ngũ, học Khóa 6 Trường Sĩ quan Lục quân ở Thái Nguyên khi mới 17 tuổi. Trong thời gian này, nhạc sĩ Đỗ Nhuận cùng nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát vào trường công tác với quân hàm Trung úy.

Biết Doãn Nho có năng khiếu khí nhạc, chính trị viên giao ông viết ca khúc cổ vũ phong trào tăng gia sản xuất. Khi ấy, đơn vị đóng quân ở vùng mỏ nên bộ đội tăng gia bằng việc đào than lấy nhiên liệu. Từ thực tế đó, ông viết ca khúc Đào than.

Bài hát được chiến sĩ trong đơn vị hưởng ứng, nhưng khi mang đến xin ý kiến hai nhạc sĩ lớp trước, Doãn Nho nhận phản hồi rất thẳng thắn. Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát chỉ mỉm cười, còn Đỗ Nhuận nhận xét: “Bài này Tây quá”.

Những ngày ở trường sĩ quan, Doãn Nho cũng thường xuyên nhớ mẹ. Sau giờ huấn luyện căng thẳng, đồng đội lên giường là ngủ ngay, còn ông nhiều đêm trùm chăn khóc vì nhớ nhà. Từ cảm xúc ấy, ông viết ca khúc Bà mẹ nuôi. Thế nhưng với ca khúc này, nhạc sĩ Đỗ Nhuận lại nhận xét: "Dân ca Trung Quốc quá".

Sau đó, ông nói với Doãn Nho một câu khiến người nhạc sĩ trẻ thay đổi hẳn tư duy sáng tác: “Mày quê ở làng Cót, đất chèo, sao không lấy chất liệu chèo mà viết nhạc, cứ lấy ở đâu đâu để làm gì?”.

Lời góp ý ấy khiến Doãn Nho “ngộ” ra nhiều điều. Sinh ra ở làng Cót - vùng đất giàu truyền thống chèo ven sông Tô Lịch, từ nhỏ ông đã nghe mẹ hát ru, nghe cha hát chèo. Những làn điệu dân gian ấy đã ngấm vào ông từ lúc nào mà chính ông cũng không để ý.

Từ đó, Doãn Nho thay đổi hoàn toàn cách sáng tác, quay về với chất liệu dân gian và âm nhạc truyền thống. Theo con đường ấy, ông lần lượt cho ra đời nhiều ca khúc giàu bản sắc như: Sóng Cửa Tùng (1955), Chiếc khăn Piêu (1956), Tiến bước dưới quân kỳ (1958), Người con gái sông La (1970), Năm anh em trên một chiếc xe tăng (1972)…

Theo Dân trí