Chi phí carbon sẽ định hình lại ngành nhiệt điện

Chuyên gia Phan Xuân Dương: Việc xác định và để được phân bổ một hạn ngạch phát thải sẽ là một vấn đề rất quan trọng và đòi hỏi phải rất cẩn trọng, công bằng và minh bạch.

PV: Thưa ông, việc Việt Nam từng bước vận hành thị trường carbon và tiến tới áp dụng cơ chế định giá carbon sẽ tác động như thế nào đến ngành nhiệt điện, đặc biệt là khi các nhà máy có thể phải mua tín chỉ carbon để bù đắp lượng phát thải vượt ngưỡng?

Chuyên gia Phan Xuân Dương: Đầu tiên, cần xác định rằng tất cả các cơ sở sản xuất đều có phát thải carbon với các hình thức khác nhau và phải thừa nhận rằng ngành nhiệt điện đang phát thải khí carbon là lớn nhất trong các ngành.

Thứ hai, cần phân biệt hạn ngạch phát thải với tín chỉ carbon. Một cơ sở sản xuất được phân bổ một hạn ngạch phát thải tương ứng với một lượng CO₂/CO₂e nhất định. Nếu phát thải thực tế nhỏ hơn hoặc bằng hạn ngạch, nhà máy có thể không phải mua thêm; phần hạn ngạch dư, nếu được phép, có thể giao dịch. Nếu phát thải thực tế lớn hơn hạn ngạch, nhà máy phải giảm phát thải, mua thêm hạn ngạch và/hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ trong phạm vi pháp luật cho phép.

Thứ ba, một nhà máy nhiệt điện được phân bổ một hạn ngạch phát thải tương ứng với một lượng CO₂/CO₂e nhất định. Và lượng phát thải khí carbon phụ thuộc vào nhiều yếu tố như công nghệ, chất lượng nhiên liệu, điều kiện môi trường, công suất vận hành, thời gian hoạt động... Vì vậy, việc xác định và để được phân bổ một hạn ngạch phát thải sẽ là một vấn đề rất quan trọng và đòi hỏi phải rất cẩn trọng, công bằng và minh bạch.

PV: Trong bối cảnh vừa phải bảo đảm an ninh năng lượng, vừa đáp ứng các cam kết giảm phát thải, theo ông, ngành nhiệt điện đang đứng trước những thách thức và áp lực chuyển đổi ra sao? Liệu "chi phí carbon" có trở thành một biến số mới quyết định hiệu quả và sức cạnh tranh của các nhà máy nhiệt điện trong thời gian tới?

Chuyên gia Phan Xuân Dương: Ngành nhiệt điện đang đối mặt với bài toán "chuyển đổi kép": vừa bảo đảm cung cấp điện ổn định, vừa giảm phát thải để đáp ứng mục tiêu chuyển dịch năng lượng và Net Zero. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng, nhiệt điện, đặc biệt là điện than và điện khí, vẫn giữ vai trò quan trọng trong cung cấp công suất nền. Tuy nhiên, ngành đang chịu áp lực ngày càng lớn từ các cam kết giảm phát thải, tiêu chuẩn môi trường, yêu cầu của các tổ chức tài chính quốc tế, biến động giá nhiên liệu và sự cạnh tranh của năng lượng tái tạo.

Theo đó, chi phí carbon sẽ trở thành một biến số mới quyết định năng lực cạnh tranh của các nhà máy. Những nhà máy có hiệu suất thấp và cường độ phát thải cao sẽ chịu áp lực lớn hơn, trong khi các nhà máy hiện đại, vận hành linh hoạt và có lộ trình chuyển đổi công nghệ sẽ có lợi thế. Ngay cả khi không vượt hạn ngạch phát thải, doanh nghiệp vẫn phải đầu tư cho quản lý khí thải, bảo dưỡng, nâng cấp thiết bị nhằm kiểm soát phát thải và tránh phát sinh chi phí carbon.

Chuyên gia cho rằng, thị trường carbon không nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp "mua tín chỉ" thay cho giảm phát thải, mà trước hết phải thúc đẩy cắt giảm phát thải ngay tại nguồn. Đối với các nhà máy vượt hạn ngạch, chi phí carbon sẽ làm tăng trực tiếp chi phí sản xuất điện, đặc biệt với nhiệt điện than do cường độ phát thải CO₂ cao hơn đáng kể so với nhiệt điện khí.

Nhà máy Nhiệt điện Sông Hậu 1.

PV: Theo ông, để ngành nhiệt điện có thể thích ứng với xu thế chuyển dịch năng lượng và giảm áp lực chi phí carbon, cần có những giải pháp gì từ phía doanh nghiệp và chính sách? Việt Nam nên ưu tiên đầu tư công nghệ giảm phát thải, đồng đốt sinh khối/amoniac, thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS) hay các cơ chế hỗ trợ tài chính và thị trường carbon?

Chuyên gia Phan Xuân Dương: Theo tôi, không nên đặt câu hỏi theo hướng lựa chọn một trong bốn giải pháp. Với ngành nhiệt điện Việt Nam, cách tiếp cận phù hợp hơn là một "lộ trình giảm phát thải theo tầng", trong đó ưu tiên giải pháp có chi phí thấp và khả thi trước, còn CCUS chỉ áp dụng có chọn lọc. Thứ tự ưu tiên nên là: hiệu suất → nhiên liệu → carbon → chuyển đổi tài sản.

Trước mắt, doanh nghiệp nên tập trung nâng cao hiệu suất nhà máy thông qua nâng cấp thiết bị, tối ưu vận hành, giảm tiêu hao nhiên liệu và cải thiện hệ thống xử lý khí thải. Đây là giải pháp mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất, đồng thời giúp giảm cả chi phí nhiên liệu và chi phí carbon.

Đối với đồng đốt sinh khối và amoniac, cần triển khai thí điểm thay vì xem là giải pháp duy nhất. Sinh khối chỉ phù hợp khi có nguồn cung ổn định, bền vững và chi phí hợp lý. Trong khi đó, amoniac được đánh giá có tiềm năng dài hạn hơn nhưng cần ưu tiên loại phát thải thấp, có tiêu chuẩn phát thải vòng đời, truy xuất nguồn gốc và phát triển chuỗi cung ứng trước khi mở rộng quy mô.

Riêng CCUS được xem là giải pháp quan trọng trong tương lai, song chỉ nên áp dụng có chọn lọc do chi phí đầu tư, vận hành và hạ tầng lưu trữ hiện vẫn còn rất lớn.

PV: Quy hoạch điện VIII điều chỉnh xác định quay trở lại phát triển một số dự án nhiệt điện than sử dụng công nghệ hiện đại, hiệu suất cao nhằm đáp ứng nhu cầu điện và bảo đảm an ninh năng lượng. Theo ông, cần những điều kiện, công nghệ và cơ chế nào để các dự án này vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế, vừa giảm thiểu chi phí carbon trong tương lai?

Chuyên gia Phan Xuân Dương: Theo tôi, việc Quy hoạch điện VIII điều chỉnh tiếp tục dành dư địa cho một số dự án nhiệt điện than công nghệ hiện đại cần được nhìn nhận là giải pháp chuyển tiếp có điều kiện, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, chứ không phải quay lại mô hình phát triển nhiệt điện than như trước đây. Tức là chỉ xây dựng các nhà máy đã có trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, không bổ sung xây mới.

Để các dự án nhiệt điện than trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế vừa giảm rủi ro chi phí carbon, cần đáp ứng một số điều kiện then chốt. Trước hết, chỉ triển khai những dự án thực sự cần thiết, được đánh giá trên toàn bộ chi phí vòng đời, bao gồm đầu tư, nhiên liệu, logistics, môi trường và phát thải carbon.

Các nhà máy mới cần áp dụng công nghệ hiệu suất cao (USC/A-USC khi khả thi), giảm tiêu hao nhiên liệu và được thiết kế theo hướng "carbon-ready", sẵn sàng đồng đốt sinh khối, amoniac hoặc tích hợp CCUS khi điều kiện cho phép.

Đồng thời, quyết định đầu tư phải tính đến giá carbon và các tiêu chuẩn phát thải trong 10-20 năm tới.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần hoàn thiện thị trường carbon, cơ chế đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải (MRV) và các công cụ tài chính xanh để phản ánh đầy đủ chi phí carbon trong quyết định đầu tư. Vấn đề không phải là có phát triển nhiệt điện than hay không, mà là lựa chọn dự án thực sự cần thiết, công nghệ phát thải thấp và có khả năng thích ứng với quá trình chuyển dịch năng lượng.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

Bài 3: Từ nguồn điện xanh đến động lực tăng trưởng mới

Bài 1: Nhiệt điện vẫn là trụ đỡ của hệ thống điện trong giai đoạn tăng trưởng mới

Bài 2: Áp lực kép - Bài toán sống còn của nhiệt điện

TKV và EVN tăng cường phối hợp, bảo đảm nguồn than cho sản xuất điện

Bức tranh kinh doanh ngành nhiệt điện khởi sắc trong quý II do nhu cầu tăng cao