Xây dựng lưới điện thông minh là điều kiện cho thị trường điện cạnh tranh

Nhu cầu vốn 3 tỷ USD mỗi năm, ngành điện trước áp lực hiện đại hóa hạ tầng

Tại Diễn đàn “Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh” do Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) tổ chức ngày 24/6, ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Phát triển hệ thống điện, Cục Điện lực và Năng lượng tái tạo (Bộ Công Thương) cho biết ngành điện Việt Nam đã tăng trưởng mạnh trong hơn 35 năm qua. Từ mức tiêu thụ rất thấp vào năm 1990, đến năm 2024 sản lượng điện tiêu thụ đã đạt khoảng 287 tỷ kWh.

Ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Phát triển hệ thống điện, Cục Điện lực và Năng lượng tái tạo: Ngành điện cần đẩy mạnh đầu tư lưới truyền tải.

Khu vực công nghiệp hiện chiếm khoảng 53% tổng nhu cầu điện, phản ánh quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng của nền kinh tế. Điện năng tiêu thụ bình quân đầu người đạt khoảng 2.800 kWh/năm, vẫn thấp hơn Thái Lan, cho thấy dư địa tăng trưởng nhu cầu điện còn lớn. Đáng chú ý, hệ số đàn hồi điện năng đã giảm từ khoảng 2,0 trước năm 2010 xuống còn 1,2 trong 5 năm gần đây, cho thấy hiệu quả sử dụng điện được cải thiện.

Tuy nhiên, theo ông Cường, hệ thống điện hiện chưa thực sự “thông minh”. Năm 2025, tiêu thụ điện dân dụng ghi nhận mức tăng trưởng âm 0,4%, nhưng nguyên nhân có thể do lượng điện mặt trời mái nhà ngày càng lớn mà hệ thống điều độ chưa giám sát đầy đủ. Từ sau năm 2015, hệ thống cũng bắt đầu xuất hiện những thời điểm dư thừa nguồn cung, đòi hỏi phải tối ưu hóa vận hành để khai thác hiệu quả các nguồn điện chi phí thấp.

Về cơ cấu nguồn điện, hiện điện than và điện khí chiếm khoảng 42%, phần còn lại là thủy điện và năng lượng tái tạo. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Việt Nam sẽ không phát triển thêm điện than mới, tập trung vào điện gió, điện mặt trời và hướng tới vận hành tổ máy điện hạt nhân đầu tiên vào khoảng năm 2035.

Ông Cường nhấn mạnh, nếu chỉ phát triển điện gió và điện mặt trời mà thiếu các nguồn điện nền hoặc nguồn điện linh hoạt như LNG, nhiệt điện linh hoạt và hệ thống pin lưu trữ (BESS), nguy cơ thiếu điện vẫn có thể xảy ra vào những thời điểm không có gió hoặc nắng.

Để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng phụ tải, ngành điện đang đẩy mạnh đầu tư lưới truyền tải. Tại phía Bắc, các tuyến 500kV từ Tây Bắc về Hà Nội và từ miền Trung ra miền Bắc sẽ được tăng cường để truyền tải thủy điện, điện gió và điện LNG. Tại phía Nam, ngành điện nghiên cứu phát triển hạ tầng truyền tải điện gió từ Tây Nam Bộ và xem xét công nghệ siêu cao áp 765kV để truyền tải điện hạt nhân và điện gió ngoài khơi từ Bình Thuận về TP HCM.

Theo tính toán, ngành điện cần khoảng 3 tỷ USD mỗi năm để đầu tư lưới điện, trong khi EVN hiện mới cân đối được khoảng 1 tỷ USD, do đó cần đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực đầu tư truyền tải.

Đối với các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM, ông Cường cho rằng điện mặt trời mái nhà cần được xem là nguồn điện tại chỗ quan trọng. Các khu đô thị và tòa nhà thương mại nên được khuyến khích hoặc quy định lắp đặt hệ thống điện mặt trời để giảm áp lực cho lưới điện. Đồng thời, cần phát triển hạ tầng điện ngầm kết hợp với metro và các công trình ngầm nhằm tiết kiệm quỹ đất và nâng cao độ tin cậy cung cấp điện.

Do đó, ông Cường đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm gồm: nâng cấp hệ thống điều khiển, giám sát; xây dựng cơ chế quản lý điện mặt trời mái nhà; phát triển các nguồn lưu trữ năng lượng; thúc đẩy các nguồn điện linh hoạt; và xây dựng chiến lược phát triển trung tâm dữ liệu theo hướng ưu tiên đặt tại miền Trung và miền Nam, nơi có nguồn điện dồi dào và chi phí thấp.

"Thiết bị thông minh chưa đủ, quan trọng là tương tác với hệ thống"

Tiếp nối quan điểm về nhu cầu hiện đại hóa hệ thống điện, PGS.TS Nguyễn Đức Huy - Phó Hiệu trưởng Trường Điện - Điện tử (Đại học Bách khoa Hà Nội) cho rằng phát triển lưới điện thông minh không chỉ là xu hướng công nghệ mà đã trở thành yêu cầu chiến lược được xác định rõ trong các định hướng phát triển năng lượng quốc gia.

PGS.TS Nguyễn Đức Huy - Phó Hiệu trưởng Trường Điện - Điện tử: Phát triển lưới điện thông minh thực chất là điều kiện quan trọng để Việt Nam bước phát triển thị trường điện cạnh tranh theo lộ trình đã đề ra

Theo ông Huy, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển lưới điện thông minh nhằm tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn, bảo đảm vận hành hệ thống điện an toàn, ổn định và kinh tế. Quy hoạch cũng đặt mục tiêu đẩy nhanh lộ trình xây dựng lưới điện thông minh, hiện đại hóa hệ thống dữ liệu, tự động hóa và điều khiển phục vụ công tác điều độ hệ thống điện và vận hành thị trường điện.

Cùng với đó, Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia cũng chỉ rõ thực trạng hạ tầng năng lượng còn thiếu và chưa đồng bộ, đồng thời yêu cầu hiện đại hóa hệ thống điều độ điện, ứng dụng các công nghệ giám sát, điều khiển tự động và thông minh.

Ông Huy cho rằng trong giai đoạn đầu, công tơ điện thông minh thường được xem là biểu tượng của lưới điện thông minh nhờ khả năng thu thập dữ liệu tiêu thụ theo thời gian thực, giảm thao tác thủ công và hỗ trợ triển khai biểu giá điện linh hoạt. Tuy nhiên, ở giai đoạn hiện nay, công tơ thông minh chỉ là một thành phần trong hệ sinh thái dữ liệu lớn hơn.

Theo cách tiếp cận mới, lưới điện thông minh không chỉ là một hệ thống kỹ thuật mà còn là nền tảng để biến các nguồn lực kỹ thuật thành dịch vụ hệ thống và giao dịch trên thị trường điện. Chẳng hạn, một hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) sẽ không thể phát huy đầy đủ giá trị nếu thiếu cơ chế đo đếm từ xa, quy tắc huy động, tiêu chuẩn đánh giá hiệu năng, sản phẩm dịch vụ phụ trợ và cơ chế thanh toán phù hợp. Tương tự, các trạm sạc xe điện có khả năng điều chỉnh công suất cũng khó tạo ra sự linh hoạt cho hệ thống nếu không được kết nối với đơn vị vận hành lưới điện hoặc các chương trình điều chỉnh phụ tải.

Vì vậy, tiêu chí đánh giá lưới điện thông minh không còn nằm ở việc thiết bị có “thông minh” hay không, mà ở khả năng tương tác của thiết bị với toàn hệ thống. Một hạ tầng điện thông minh phải cho phép quan sát trạng thái hệ thống theo thời gian thực, gửi lệnh điều khiển, xác nhận phản hồi, kiểm chứng dịch vụ cung cấp, ghi nhận giá trị tạo ra và thực hiện thanh toán minh bạch dựa trên dữ liệu đo đếm đáng tin cậy.

Theo ông Huy, phát triển lưới điện thông minh thực chất là xây dựng một kiến trúc vận hành và thị trường điện mới, nơi các nguồn tài nguyên phân tán như BESS, xe điện, điện mặt trời mái nhà hay các chương trình quản lý nhu cầu điện có thể được huy động và phối hợp hiệu quả. Đây cũng là điều kiện quan trọng để Việt Nam tích hợp tỷ trọng lớn năng lượng tái tạo, nâng cao tính linh hoạt của hệ thống và từng bước phát triển thị trường điện cạnh tranh theo lộ trình đã đề ra.

Lưới điện thông minh

Kinh nghiệm quốc tế gợi mở hướng đi cho hạ tầng năng lượng Việt Nam

Thúc đẩy xây dựng thị trường điện cạnh tranh minh bạch, hiệu quả

“Cởi trói” thị trường điện: Kỳ vọng cú hích thể chế từ Luật Điện lực (sửa đổi)

Việt Nam có giao dịch mua bán điện trực tiếp đầu tiên