Một cuộc “đại phẫu”

Đây là một chuyển động rất mạnh mẽ trong nhịp đập của đời sống kinh tế. Đáng chú ý hơn, tất cả diễn ra chỉ trong vòng một tháng sau Kết luận số 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương. Tốc độ ấy tự nó đã là một thông điệp rõ ràng, rằng nghị quyết không còn “trên mây trên giấy”, mà đang đi vào thực tiễn đời sống.

Nếu hình dung nền kinh tế như một cơ thể sống, thì hệ thống thủ tục hành chính lâu nay giống như những khối u lành tính nhưng phát triển quá mức. Chúng không làm cơ thể gục ngã ngay lập tức, nhưng khiến nó nặng nề, chậm chạp, tiêu hao sinh lực từng ngày. Cuộc cắt giảm lần này vì thế không phải là một ca “tiểu phẫu”, mà đúng nghĩa là một cuộc “đại phẫu”. Nó cắt bỏ những phần dư thừa để trả lại sự lưu thông tự nhiên cho các dòng chảy kinh tế.

Trong nhiều năm, cụm từ “thủ tục hành chính” thường đi kèm với cảm giác mệt mỏi. Không ít doanh nghiệp ví mỗi lần đến cơ quan công quyền như bước vào một mê cung. Ở đó, giấy tờ chồng giấy tờ, chữ ký nối chữ ký, con dấu đuổi theo con dấu. Có người nói vui mà đau rằng “đi làm thủ tục mà toát mồ hôi như đi đánh trận”. Hiện tượng “hành là chính” không phải là câu chuyện cá biệt, mà xuất phát từ một hệ thống quy định chồng chéo, từ tâm lý quyền lực phân tán, và từ những khoảng tối nơi các hành vi “bẻ hành bẻ tỏi” có cơ hội nảy sinh.

Bởi vậy, việc cắt giảm hàng trăm thủ tục lần này mang ý nghĩa như phát quang một khu rừng rậm. Khi cây cối rậm rạp bị dọn bớt, ánh sáng mới có thể chiếu xuống. Những cánh cửa từng khép kín nay trở nên thoáng đãng hơn, không chỉ theo nghĩa vật lý mà còn theo nghĩa tâm lý. Doanh nghiệp không còn phải dò dẫm từng bước, người dân không còn nơm nớp lo sợ thiếu giấy này, sai dấu kia. Quan trọng hơn, khi các điều kiện kinh doanh không cần thiết bị loại bỏ, không gian cho sáng tạo và cạnh tranh lành mạnh được mở ra.

Những thủ tục bị cắt giảm không chỉ là những dòng chữ biến mất trên giấy, mà là những chi phí hữu hình và vô hình được giải phóng. Trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, chỉ cần một thủ tục kiểm tra chuyên ngành kéo dài thêm một ngày cũng có thể làm tăng chi phí lưu kho, lưu bãi, thậm chí khiến lỡ nhịp cả một hợp đồng. Trong xây dựng, một giấy phép chậm trễ có thể khiến dự án đội vốn hàng tỷ đồng do chi phí tài chính tăng lên. Trong y tế hay giáo dục, những quy định rườm rà có thể làm chậm quá trình đưa dịch vụ mới đến người dân. Chi phí hữu hình có thể đo đếm bằng tiền và thời gian, nhưng chi phí vô hình, như cơ hội bị bỏ lỡ, động lực bị bào mòn, niềm tin bị xói mòn, mới là điều đáng ngại hơn.

Khi mục tiêu đặt ra là giảm hơn 50% thời gian và chi phí tuân thủ so với năm 2024, điều đó đồng nghĩa với việc giải phóng một nguồn lực khổng lồ. Doanh nghiệp có thêm thời gian để sản xuất và đổi mới, người dân có thêm thời gian cho cuộc sống, còn bộ máy hành chính có điều kiện tập trung vào những nhiệm vụ cốt lõi. Khi chi phí giảm, giá thành sản phẩm sẽ giảm theo, năng lực cạnh tranh tăng lên, lợi nhuận được cải thiện. Đó là nền tảng để kích thích đầu tư, mở rộng sản xuất và tạo việc làm. Một nền kinh tế nhẹ gánh thủ tục sẽ vận hành trơn tru hơn, giống như một cỗ máy được tra dầu đúng lúc, giảm ma sát và tăng hiệu suất.

Nếu những cải cách này được thực thi đồng bộ, mục tiêu tăng trưởng cao trên hai con số không còn là điều quá xa vời. Bởi tăng trưởng không chỉ đến từ việc bổ sung nguồn lực, mà còn từ việc giải phóng những nguồn lực đang bị kìm hãm. Mỗi thủ tục được cắt bỏ là một “nút thắt” được tháo gỡ, mỗi điều kiện kinh doanh được bãi bỏ là một khoảng không gian được mở ra cho sáng tạo và đầu tư.

Tuy nhiên, một quyết sách đúng nếu chỉ dừng lại ở cấp Trung ương thì giống như ngọn lửa bùng lên rồi tắt. Điều quan trọng là làm sao để ngọn lửa ấy lan tỏa đến từng bộ, ngành, từng địa phương. Câu chuyện “trên nóng, dưới lạnh” từng tồn tại không phải là hiếm. Trung ương quyết liệt, nhưng khi xuống đến cơ sở lại bị chậm lại bởi tâm lý e dè, bởi lợi ích cục bộ, hoặc đơn giản là bởi thói quen cũ. Vì vậy, cuộc “đại phẫu” lần này không chỉ là cắt bỏ thủ tục, mà còn là phép thử đối với năng lực thực thi của toàn bộ hệ thống.

Nếu các địa phương cùng “nóng” lên, tức là chủ động rà soát, mạnh dạn cắt giảm và dám chịu trách nhiệm, thì cải cách sẽ tạo thành một làn sóng lan rộng. Khi đó, mỗi quyết định không chỉ là mệnh lệnh hành chính, mà trở thành một động lực phát triển. Đáng chú ý là cải cách thủ tục hành chính không đứng riêng lẻ, mà gắn chặt với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Khi thủ tục được số hóa và minh bạch hóa, cơ hội cho tiêu cực bị thu hẹp. Khi quy trình được đơn giản hóa, việc áp dụng công nghệ trở nên dễ dàng hơn. Một hệ sinh thái quản trị hiện đại sẽ dần hình thành, nơi dữ liệu thay thế giấy tờ và quy trình thay thế cơ chế “xin - cho”.

Ở một góc nhìn khác, cải cách này còn tạo ra một “trường năng lượng tích cực” trong xã hội. Khi doanh nghiệp cảm thấy được phục vụ thay vì bị gây khó, họ sẽ mạnh dạn đầu tư hơn. Khi người dân cảm thấy được tôn trọng, họ sẽ hợp tác hơn. Niềm tin, một khi được khơi dậy, sẽ trở thành một loại vốn xã hội vô giá, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững.

Dẫu vậy, không có cuộc cải cách nào chỉ toàn thuận lợi. Cắt giảm thủ tục hành chính ở quy mô lớn luôn đối mặt với những lực cản không nhỏ. Trước hết là lực cản từ thói quen và lợi ích. Một số quy định tồn tại không chỉ vì nhu cầu quản lý, mà còn vì nó gắn với quyền lực của một bộ phận nào đó. Khi quyền lực bị thu hẹp, phản ứng tự nhiên là sự chần chừ, thậm chí tìm cách “biến tướng” dưới hình thức khác. Thứ hai là nguy cơ cắt giảm một cách cơ học, nếu không được rà soát kỹ lưỡng có thể dẫn đến lỗ hổng quản lý, đặc biệt trong những lĩnh vực nhạy cảm như an toàn thực phẩm, môi trường hay tài chính. Cải cách không đồng nghĩa với buông lỏng, mà là quản lý thông minh hơn. Thứ ba là vấn đề năng lực thực thi, khi phân cấp mạnh xuống địa phương, nếu không đi kèm với nâng cao năng lực cán bộ và hệ thống giám sát hiệu quả, có thể dẫn đến tình trạng mỗi nơi làm một kiểu, thậm chí phát sinh thêm thủ tục không chính thức.

Để vượt qua những trở ngại đó, cần một cách tiếp cận đồng bộ và kiên trì. Minh bạch hóa quy trình để mọi thay đổi đều có thể theo dõi và đánh giá; ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số để dữ liệu trở thành công cụ giám sát hiệu quả; đồng thời thiết lập cơ chế trách nhiệm rõ ràng, nơi người làm tốt được ghi nhận và người làm sai phải bị xử lý. Cải cách chỉ thực sự thành công khi nó thay đổi được cả hành vi và tư duy của bộ máy thực thi.

Cuộc “đại phẫu” lần này cho thấy một chuyển động đáng chú ý, cải cách không còn là khẩu hiệu, mà đang trở thành hành động cụ thể, có đo đếm, có thời hạn và có kết quả. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, mỗi ngày chậm trễ đều là một cơ hội bị đánh mất. Tốc độ cải cách vì thế chính là một lợi thế cạnh tranh. Và khi đó, hình ảnh “cửa công” sẽ không còn là nơi khiến người ta e ngại, mà trở thành nơi người dân và doanh nghiệp tìm đến với sự tin cậy. Một thay đổi tưởng như kỹ thuật, nhưng lại mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.