Bất khả kháng tại vùng Vịnh: Thử thách với chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu

QatarEnergy là một trong những đơn vị đầu tiên dừng khai thác, ngừng hoạt động hóa lỏng khí vào ngày 2/3, gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu. (Ảnh: AFP)

QatarEnergy là một trong những đơn vị đầu tiên dừng khai thác, ngừng hoạt động hóa lỏng khí vào ngày 2/3, gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu. Tập đoàn Dầu khí Kuwait (Kuwait Petroleum Corporation) và Bapco Energies của Bahrain cũng làm theo vài ngày sau đó, trong khi Ấn Độ áp dụng các biện pháp khẩn cấp để điều chuyển nguồn khí sang các lĩnh vực ưu tiên.

Giá dầu cũng tăng vọt lên hơn 100 USD/thùng khi chiến sự leo thang và lo ngại gia tăng về vận chuyển năng lượng qua một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Dưới đây là những điều cần biết về bất khả kháng và việc các nước vùng Vịnh viện dẫn điều khoản này có ý nghĩa gì đối với thị trường dầu khí toàn cầu.

Bất khả kháng là gì?

Bất khả kháng là điều khoản trong hợp đồng cho phép một bên được miễn thực hiện nghĩa vụ khi xảy ra sự kiện ngoài tầm kiểm soát khiến họ không thể thực hiện cam kết.

Biện pháp pháp lý này có thể cho phép một bên tạm ngừng nghĩa vụ, được miễn thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, hoặc điều chỉnh nghĩa vụ cho phù hợp với hoàn cảnh mới.

Vì sao các nước vùng Vịnh viện dẫn bất khả kháng?

Các công ty tại Qatar, Kuwait và Bahrain đã viện dẫn điều khoản này sau khi vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng do các cuộc tấn công quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran bắt đầu từ ngày 28/2.

Sau các cuộc tấn công, một chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 2/3 tuyên bố eo biển Hormuz đã bị đóng cửa và cảnh báo bất kỳ tàu nào cố đi qua sẽ bị tấn công. Tuyên bố này cũng được Lãnh tụ tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei, lặp lại vào thứ Năm.

Vì vậy, các công ty vùng Vịnh bắt đầu viện dẫn bất khả kháng, nhằm “tránh phải trả tiền bồi thường hoặc các khoản phạt tài chính khác theo hợp đồng”, theo Ilias Bantekas, Giáo sư Luật xuyên quốc gia tại Đại học Hamad bin Khalifa ở Qatar, nói với Al Jazeera.

Ông cho biết các công ty này nhiều khả năng không thể thực hiện nghĩa vụ, chẳng hạn giao các lô dầu và khí cho các nước khác, hoặc vận chuyển chúng qua vịnh Ba Tư.

Xung đột có được coi là bất khả kháng không?

Để xung đột được coi là bất khả kháng, nó phải được quy định trong hợp đồng hoặc thực sự khiến một hoặc cả hai bên không thể thực hiện nghĩa vụ.

Các công ty và quốc gia thường đưa điều khoản bất khả kháng vào hợp đồng để xác định những sự kiện nào được coi là trường hợp này. Vì vậy khi viện dẫn bất khả kháng, các bên dựa vào những quy định đã thống nhất từ trước.

Ông Bantekas cho biết xung đột luôn có thể được dự đoán, nhưng có thể không phải ở mức độ như hiện nay. Theo các quy định hợp đồng thông thường, tàu chở hàng thường được kỳ vọng tìm tuyến đường khác, ngay cả khi chi phí cao hơn. “Tuy nhiên điều không ai có thể lường trước là eo biển Hormuz có thể bị đóng cửa hoàn toàn đối với vận tải, ngay cả khi Iran bị tấn công dữ dội như hiện nay. Chỉ riêng điều đó có thể đủ để cấu thành một sự kiện bất khả kháng”, ông nói.

Tuy vậy, ông nhấn mạnh chỉ có tòa án mới có thẩm quyền đưa ra kết luận cuối cùng liệu cuộc chiến trong hoàn cảnh cụ thể này có được coi là bất khả kháng hay không.

Thị trường LNG và dầu mỏ có bị ảnh hưởng không?

Có. Chỉ riêng việc QatarEnergy tuyên bố bất khả kháng đã gây gián đoạn đáng kể cho thị trường LNG toàn cầu, vì Qatar chiếm gần 20% nguồn cung thế giới.

Giá khí đốt tăng vọt ngay sau khi nước này dừng khai thác, và thị trường khí toàn cầu được dự báo sẽ thiếu hụt trong nhiều tuần, thậm chí lâu hơn.

Seb Kennedy, chuyên gia phân tích khí đốt và LNG toàn cầu, nói với Al Jazeera: “Việc không rõ tình trạng bất khả kháng và xung đột quân sự sẽ kéo dài bao lâu đang tạo ra mức độ bất định cực lớn đối với giá dầu, khí đốt và LNG toàn cầu”.

Ông cho biết giá sẽ tiếp tục tăng khi nguồn cung bị rút khỏi thị trường, cho đến khi giá quá cao khiến nhu cầu giảm ở những lĩnh vực nhạy cảm với giá.

Những nước nào khác đã viện dẫn bất khả kháng?

Tuần trước, Ấn Độ cũng viện dẫn bất khả kháng để điều chuyển nguồn khí từ các lĩnh vực không ưu tiên sang các đối tượng sử dụng quan trọng, sau khi các chuyến hàng LNG qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, theo thông báo của chính phủ.

Tuy nhiên, Kennedy cho rằng đây là biện pháp “quản lý nhu cầu trong nước”, khi chính phủ Ấn Độ điều chuyển nguồn khí hạn chế của mình để “bảo vệ các lĩnh vực thiết yếu như hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ, phát điện và phân phối khí đô thị”.

Theo ông, động thái này phản ánh những lựa chọn khó khăn mà các nền kinh tế phụ thuộc LNG phải đối mặt, khi chính phủ có thể ưu tiên hộ gia đình và phát điện hơn là các khách hàng công nghiệp.

Việc ưu tiên LNG cho nhu cầu trong nước “cho thấy những quyết định khó khăn mà các nước phụ thuộc LNG phải đưa ra”.

Ngoài Ấn Độ, công ty thương mại OQ của Oman cũng tuyên bố bất khả kháng với một khách hàng ở Bangladesh sau khi nguồn cung từ Qatar bị gián đoạn.

Điều này ảnh hưởng thế nào đến thị trường Mỹ và châu Âu?

Các nhà xuất khẩu LNG của Mỹ nhiều khả năng sẽ hưởng lợi từ sự gián đoạn này. Phân tích của Energy Flux ước tính các nhà xuất khẩu LNG Mỹ có thể thu thêm khoảng 4 tỷ USD lợi nhuận bất thường chỉ trong tháng đầu tiên.

Nếu tình hình kéo dài, “lợi nhuận bất thường của LNG Mỹ có thể đạt 33 tỷ USD cao hơn mức trung bình trước khủng hoảng Iran trong vòng bốn tháng. Sau tám tháng, con số này có thể lên tới 108 tỷ USD”, Kennedy cho biết.

Theo ông, phần lớn khoản lợi này đến từ người tiêu dùng châu Âu, vì châu Âu là điểm đến chính của LNG Mỹ và vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn cung này để bổ sung dự trữ khí và bảo đảm nguồn cung mùa đông.

Tuần trước, thị trường chứng khoán châu Âu giảm, trong khi giá khí đốt tự nhiên trong khu vực lại tăng mạnh.

Điều này có ý nghĩa gì đối với thị trường châu Á?

Các nền kinh tế lớn ở châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc và Hàn Quốc phụ thuộc nhiều vào LNG nhập khẩu.

Trong khi đó, Đông Nam Á có nguồn tài nguyên nhiên liệu hóa thạch đáng kể, nhưng khu vực này vẫn phụ thuộc nhiều vào dầu và khí nhập khẩu, phần lớn được vận chuyển qua eo biển Hormuz.

Ông Kennedy cho biết: “Những người mua giàu hơn như Nhật Bản và Hàn Quốc thường có thể trả giá cao hơn để giành được các chuyến hàng trong thời kỳ khan hiếm nghiêm trọng”. Ông nói thêm rằng các nước nhập khẩu nhạy cảm với giá, đặc biệt ở Nam Á và Đông Nam Á, thường “bị đẩy ra khỏi thị trường” khi giá tăng mạnh, dẫn tới giảm nhu cầu, chuyển sang nhiên liệu khác hoặc cắt giảm khai thác công nghiệp.

“Vì vậy, cuộc khủng hoảng này không ảnh hưởng như nhau đến tất cả các nước nhập khẩu LNG: Nó trở thành cuộc cạnh tranh về năng lực tài chính cũng như nguồn cung vật chất”, ông bổ sung.

Việc viện dẫn bất khả kháng có thể bị thách thức không?

Nếu điều khoản bất khả kháng đã được ghi trong hợp đồng thì nó có hiệu lực, vì các bên đã đồng ý từ trước.

Ngược lại, nếu hợp đồng không có điều khoản này, bất kỳ sự kiện bất ngờ nào cũng có thể bị đưa ra tranh chấp pháp lý, và các bên phải thuyết phục tòa án rằng sự kiện đó không thể lường trước và khiến một bên không thể thực hiện nghĩa vụ.

Tuy nhiên, ông Bantekas cho rằng trong hoàn cảnh hiện nay, những bên mạnh hơn - tức các bên đang chờ nhận dầu và khí ở nơi khác trên thế giới - có thể tự gây bất lợi nếu họ từ chối chấp nhận bất khả kháng. “Việc làm ăn với các nước vùng Vịnh có thể trở nên khó khăn hơn trong tương lai, và chi phí bảo hiểm rủi ro có thể tăng mạnh. Vì vậy tôi không nghĩ họ sẽ đưa vấn đề này ra tòa”, ông nói.

BP tuyên bố bất khả kháng tại cảng Ceyhan của Thổ Nhĩ Kỳ

Dỡ bỏ tình trạng bất khả kháng cho dự án LNG lớn nhất Châu Á - Thái Bình Dương

Lukoil tuyên bố tình trạng bất khả kháng tại mỏ dầu lớn của Iraq