Xưng hô thế nào cho đúng?

(Ảnh minh họa)

Mới đây, tôi có nhờ “Bác Bưu điện” gửi tặng một người bạn, một nữ tác giả văn xuôi, cuốn sách. Chị là người quen biết đã lâu, kém tôi vài tuổi, cũng chòm chèm bảy mươi, thuộc diện người xưa gọi là bạn vong niên. Đến lúc viết mấy chữ trên phong bì, tôi bỗng lúng túng. Ghi thế nào đây? Kính gửi Nhà văn? Kính gửi Tiến sĩ? Kính gửi Đồng chí? Hay đơn giản là chị, là em? Mỗi cách gọi đều có cái lý của nó, nhưng hình như chưa cách nào thật ổn.

Sau một hồi cân nhắc, tôi quyết định ghi: “Kính gửi bà...”.

Tưởng thế là xong. Nào ngờ, khi nhận được sách, người bạn nhắn tin lại, có vẻ không vui: “Sao lại ghi là bà? Em đã già thế rồi sao?”. Tôi đành chống chế bằng một câu trả lời có phần tuế toá: “Ngôn ngữ bưu điện mà em! Cốt để nhân viên bưu điện khi gọi điện cho người nhận thì xưng hô cho hợp tuổi tác”.

Người nhận sách có vẻ vẫn chưa xuôi. Chị thả một biểu tượng khuôn mặt buồn rầu. Tôi nhìn biểu tượng ấy mà bật cười. Hóa ra, trong tiếng Việt, một chữ “bà” có thể làm người ta chạnh lòng đến thế. Tôi chỉ nghĩ đến sự thuận tiện của người đưa thư, còn người nhận lại nghĩ đến tuổi tác của mình. Cùng một từ, hai cách cảm nhận. Đúng là tiếng Việt phong phú, đôi khi phong phú đến mức người viết thư cũng phải chịu trách nhiệm về tâm trạng người nhận!

Nhưng nghĩ kỹ, chuyện ấy không hẳn chỉ là chuyện vui hay buồn. Nó gợi ra một vấn đề rộng hơn: Người Việt chúng ta xưng hô với nhau thế nào cho đúng, cho đẹp, cho vừa lễ phép mà vẫn thân tình?

Tiếng Việt có một đặc điểm rất đáng yêu, cũng rất đặc biệt: hệ thống đại từ xưng hô vô cùng phong phú. Không chỉ có tôi, anh, chị, ông, bà, cô, dì, chú, bác, em, cháu, mà còn có mình, ta, chúng ta, chúng mình, các bác, các anh... Mỗi cách gọi đều hàm chứa một sắc thái quan hệ. Có khi xác định tuổi tác, có khi biểu thị thứ bậc, có khi thể hiện tình cảm, sự kính trọng, thân mật hoặc khoảng cách.

Người Việt thường lấy quan hệ gia đình làm nền tảng để ứng xử ngoài xã hội. Gặp người hơn tuổi, ta gọi bác, chú, cô, anh, chị; gặp người ít tuổi hơn, ta gọi em, cháu. Người không có quan hệ huyết thống vẫn có thể trở thành cô, chú, bác, anh, chị của nhau. Một xã hội rộng lớn được kết nối bằng những quan hệ thân thuộc như trong một gia đình lớn. Đó là nét đẹp văn hóa rất riêng của người Việt.

Tôi nhớ những năm còn là một sĩ quan trẻ trong quân đội. Các thủ trưởng của tôi, nhiều người đáng tuổi cha chú, ngoài giờ làm việc thường gọi cấp dưới là “ông”, xưng “mình”. Nghe vừa thân thiện, vừa gần gũi. Còn chúng tôi thì thưa gửi “Thủ trưởng”, hoặc gọi bác, gọi chú, xưng cháu. Không ai phải dạy thành bài, nhưng mọi người đều hiểu giới hạn của sự thân tình và nguyên tắc của tổ chức.

Dĩ nhiên, cũng có lúc các cụ không hài lòng. Khi ấy, cách xưng hô lập tức thay đổi. Đang gọi “ông”, xưng “mình”, bỗng chuyển sang “anh”, thậm chí “đồng chí”. Chỉ cần nghe một tiếng “đồng chí” thôi, người trẻ đã biết có chuyện chẳng lành, phải nghiêm túc kiểm điểm. Ngày ấy, đôi khi một đại từ nhân xưng còn có sức cảnh báo hơn cả một bản thông báo!

Nhưng điều đáng quý trong những câu chuyện ấy là sự linh hoạt mà vẫn có chừng mực. Người trên không nhất thiết lúc nào cũng phải giữ vẻ cách biệt; người dưới cũng không vì thân tình mà quên phép tắc. Sự kính trọng không chỉ nằm ở danh xưng, mà còn ở thái độ và cách đối xử với nhau.

Nhìn vào đời sống công sở hôm nay, chuyện xưng hô dường như lại có phần phức tạp. Cùng một cơ quan, có người gọi thủ trưởng là sếp, có người gọi anh, có người gọi bác, có người cứ “thưa”, cứ “báo cáo” rồi mới vào việc. Có vị lãnh đạo thích được gọi là anh, vị khác lại muốn được gọi là chú; người này thích nhân viên gọi mình là bác, người kia lại không muốn bị cộng thêm tuổi. Cấp dưới đôi khi phải quan sát sắc mặt, đoán ý từng người để lựa lời. Xưng hô vốn là chuyện giao tiếp tự nhiên, bỗng trở thành một bài toán ứng xử không có đáp án chung!

Trộm nghĩ, một cơ quan chuyên nghiệp cần có những chuẩn mực giao tiếp thống nhất, nhưng không nên biến xưng hô thành một thứ thủ tục cứng nhắc. Trong giờ làm việc, chức danh và vai trò công vụ cần được tôn trọng. Ngoài giờ làm việc, sự thân tình có thể được mở rộng, miễn là không làm mất đi giới hạn cần thiết. Điều quan trọng là người đứng đầu phải làm gương về văn hóa ứng xử, chứ không nên để cấp dưới phải đoán xem hôm nay mình thích được gọi bằng danh xưng nào.

Ra ngoài đường phố, vào quán ăn, quán hát, câu chuyện xưng hô còn muôn hình muôn vẻ. Có người mới gặp đã gọi nhau là anh em, dù tuổi tác có khi cách nhau cả một thế hệ. Có người gọi người phục vụ bằng những tiếng trống không, thậm chí quát nạt như thể người đối diện không có lòng tự trọng. Lại có người gặp ai cũng “bạn ơi”, “bạn à”, bất kể người được gọi đáng tuổi cha mẹ mình. Những cách gọi ấy không phải lúc nào cũng sai, nhưng nếu thiếu sự tinh tế, chúng dễ trở nên vô duyên.

Có lẽ vì thế mà ông cha ta rất coi trọng sự khiêm nhường, khiêm hạ, khiêm cung trong giao tiếp.

Khiêm nhường là biết đặt mình ở vị trí phù hợp, không tự cao, không phô trương, không lấy mình làm trung tâm. Khiêm hạ là thái độ tự hạ mình trong ứng xử, biết nhường nhịn, không tranh hơn thua, không coi mình cao hơn người khác. Còn khiêm cung là sự khiêm nhường được biểu hiện bằng thái độ cung kính, lễ độ, tôn trọng người đối diện. Ba từ ấy có những sắc thái riêng, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: biết tôn trọng người khác và biết giữ mình.

Vậy xưng hô thế nào mới là đúng?

Theo tôi, trước hết phải đúng quan hệ, đúng hoàn cảnh. Trong giao tiếp hành chính, công vụ, cần tôn trọng chức danh, vị trí và những quy tắc đã được xác lập. Trong quan hệ xã hội, nên căn cứ vào tuổi tác, giới tính, mức độ thân quen và tập quán giao tiếp để lựa chọn cách gọi phù hợp. Khi chưa rõ tuổi tác hay quan hệ, có thể dùng những cách gọi trung tính, lịch sự, rồi điều chỉnh theo cách xưng hô mà người đối diện cảm thấy thoải mái.

Và có một điều tưởng nhỏ nhưng rất đáng lưu tâm, rằng chuyện xưng hô phải đi đôi với cách nói. Không thể miệng gọi người ta là anh, là chị, là bác, là cô, nhưng giọng điệu lại trịch thượng, coi thường. Cũng không thể dùng những tiếng rất thân mật để che đậy sự thiếu tôn trọng. Một tiếng “anh” chân thành có thể làm ấm lòng người nghe. Một tiếng “anh” đầy mỉa mai lại có thể khiến người ta khó chịu hơn cả một lời trách móc.

Tiếng Việt đẹp không chỉ vì giàu từ vựng, giàu hình ảnh, giàu nhạc điệu, mà còn bởi khả năng biểu đạt những quan hệ tinh tế giữa con người với con người. Trong tiếng Việt, có những đại từ nhân xưng không thể dịch nguyên vẹn sang ngôn ngữ khác, bởi chúng mang theo cả một nền văn hóa gia đình, làng xóm, cộng đồng. Giữ gìn sự phong phú ấy không có nghĩa là níu kéo những khuôn phép cũ một cách máy móc, mà là biết lựa chọn, sử dụng sao cho phù hợp với đời sống hiện đại.

Làm giàu, làm đẹp tiếng Việt, có lẽ không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn lao. Có thể bắt đầu ngay từ bữa cơm gia đình, từ lời cha mẹ nói với con cái, từ cách đồng nghiệp chào nhau buổi sáng, từ thái độ của người lãnh đạo với nhân viên, từ cách người bán hàng nói với khách, người trẻ nói với người già. Bởi sau cùng, xưng hô không chỉ để nhận diện ai với ai. Xưng hô còn là cách chúng ta nhận ra mình đang đứng ở đâu trong mối quan hệ với người khác. Biết gọi người khác bằng sự tôn trọng cũng là biết đặt mình vào đúng vị trí của một con người có văn hóa.

Tiếng Việt của chúng ta hay và đẹp ở những điều tưởng như nhỏ bé. Giữ cho lời ăn tiếng nói hằng ngày được lịch sự, chân thành, đúng mực, ấy cũng là một cách giữ gìn văn hóa dân tộc. Để mỗi tiếng “thưa”, tiếng “gửi”, tiếng “chào”, tiếng “cảm ơn” không chỉ đúng phép mà còn có tình người.

Văn hóa của một xã hội có thể hình thành từ chính những tiếng gọi nhau như thế.