Xung đột Mỹ - Iran: Cục diện thay đổi ra sao kể từ tháng 2?

(Ảnh minh họa)

Trước khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28/2, eo biển Hormuz vẫn mở cửa cho hoạt động hàng hải quốc tế, còn các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân Iran đang diễn ra. Hiện nay, việc kiểm soát tuyến vận tải chiến lược này và các cơ sở hạt nhân Iran đã trở thành những vấn đề trọng tâm của cuộc xung đột.

Địa bàn chiến sự đã mở rộng

Mỹ và Israel ban đầu nhắm tới việc lật đổ chính quyền Iran, đồng thời làm suy yếu các lực lượng đồng minh của Tehran như Hamas và Hezbollah. Tuy nhiên, dù các cuộc tấn công chưa khiến chính quyền Iran sụp đổ, Hamas đã suy yếu nghiêm trọng do Israel tiếp tục tấn công Gaza.

Đầu tháng 3, Hezbollah tấn công các mục tiêu ở miền Bắc Israel sau khi Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng trong đợt không kích đầu tiên. Lebanon vì thế bị cuốn vào xung đột. Israel tiến hành các cuộc không kích tại miền Nam Lebanon và vùng ngoại ô Beirut, đồng thời chiếm đóng một số khu vực ở phía Nam nước này, khiến hơn một triệu người phải di dời.

Thay đổi lớn nhất là các tuyến hàng hải và cơ sở năng lượng vùng Vịnh trở thành chiến trường. Iran tấn công các mục tiêu quân sự của Mỹ, cơ sở hạ tầng dân sự và các mục tiêu năng lượng trong khu vực, kéo nhiều quốc gia vùng Vịnh vào cuộc xung đột.

Eo biển Hormuz, nơi trước xung đột vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu, hiện bị gián đoạn nghiêm trọng. Iran đe dọa và tấn công tàu thuyền, trong khi Mỹ phong tỏa các cảng của Iran, khiến lưu lượng vận tải và nguồn cung năng lượng sụt giảm mạnh.

Giao tranh giữa chính phủ Yemen được Ả Rập Xê Út hậu thuẫn và lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn đã mở rộng thêm một mặt trận. Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Houthi nhằm vào sân bay, cơ sở dầu mỏ Ả Rập Xê-út làm gia tăng nguy cơ bất ổn khu vực.

Eo biển Bab al-Mandeb, nối Biển Đỏ với vịnh Aden, cũng trở thành điểm nóng. Nếu hoạt động hàng hải tại đây tiếp tục bị đe dọa, việc vận chuyển hàng hóa và năng lượng qua các tuyến thay thế eo biển Hormuz sẽ càng khó khăn.

Cục diện chính trị thay đổi

Tại Iran, trước xung đột, chính quyền Iran đã chịu sức ép từ các cuộc biểu tình trên toàn quốc phản đối lạm phát cao và đồng nội tệ mất giá. Cuộc trấn áp biểu tình hồi tháng 1 khiến nhiều người thiệt mạng.

Các cuộc không kích của Mỹ và Israel sau đó khiến ông Ali Khamenei cùng quan chức an ninh cấp cao Ali Larijani thiệt mạng, nhưng không lật đổ được Cộng hòa Hồi giáo. Ông Mojtaba Khamenei, con trai ông Ali Khamenei, lên kế nhiệm, trong khi ảnh hưởng của IRGC và các phe phái cứng rắn gia tăng.

Theo các nhà phân tích, việc biểu tình giảm trong thời chiến không đồng nghĩa người dân ủng hộ chính quyền. Tinh thần chống lại các cuộc tấn công từ bên ngoài có thể tăng lên, nhưng điều đó không có nghĩa Iran đã trở nên mạnh hơn.

Tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump chịu sức ép chính trị lớn trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Theo các cuộc thăm dò Reuters/Ipsos được bài báo dẫn lại, tỷ lệ ủng hộ ông giảm từ 40% trước xung đột xuống còn 31%, mức thấp nhất trong hai nhiệm kỳ tổng thống của ông theo đơn vị thăm dò này.

Giá nhiên liệu tăng cao và sự phản đối của người dân Mỹ đối với cuộc chiến Iran đang làm gia tăng rủi ro chính trị cho đảng Cộng hòa.

Thiệt hại kinh tế ngày càng nghiêm trọng

Nền kinh tế Iran vốn đã khó khăn do các lệnh trừng phạt và tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài. xung đột, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ và các biện pháp trừng phạt bổ sung càng làm tình hình xấu đi.

Chính phủ Iran ước tính thiệt hại trực tiếp và gián tiếp từ các cuộc tấn công của Mỹ và Israel lên tới 270 tỷ USD. GDP Iran giảm 10,1% so với cùng kỳ trong giai đoạn từ ngày 21/3 đến 20/6, theo số liệu chính thức được bài báo nêu. Xuất khẩu năng lượng bị hạn chế nghiêm trọng, trong khi đồng rial mất giá mạnh.

Mỹ cũng phải gánh chi phí xung đột lớn. Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ ước tính đến ngày 1/8, Bộ Quốc phòng đã tiêu tốn 38 tỷ USD cho cuộc xung đột. Các hoạt động quân sự tiếp diễn có thể tốn thêm 2-3 tỷ USD mỗi tháng, tùy cường độ giao tranh.

Chi phí gia tăng góp phần đẩy nợ công Mỹ vượt mốc 40.000 tỷ USD vào tháng 8, sớm hơn hai năm so với dự kiến trước đó.

Tương quan quân sự thay đổi

Mỹ chứng minh khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Iran, nhưng chưa thể làm sụp đổ chính quyền nước này hoặc ngăn Iran trả đũa các mục tiêu Mỹ và cơ sở năng lượng tại những nước láng giềng.

Theo các báo cáo truyền thông Mỹ, kho tên lửa phòng thủ trong khu vực đang suy giảm do phải đối phó với số lượng lớn máy bay không người lái giá rẻ của Iran. Mỹ dự kiến tăng cường lực lượng tại Trung Đông, mở rộng các phương án quân sự nếu chiến sự tái diễn.

Thách thức lớn của Washington là biến ưu thế quân sự thành kết quả chiến lược cụ thể, trong khi nguồn lực phòng thủ ngày càng chịu áp lực.

Dù hải quân Iran bị thiệt hại nặng, nước này vẫn duy trì khả năng đáp trả nhờ chiến thuật xung đột bất đối xứng, sử dụng máy bay không người lái giá rẻ, tàu nhỏ và xuồng cao tốc.

Iran cũng duy trì hoạt động thông qua cơ cấu chỉ huy phân tán, ngay cả khi liên lạc bị gián đoạn và các lãnh đạo cấp cao thiệt mạng.

Địa hình eo biển Hormuz tạo lợi thế cho Iran: nước này có thể tấn công tàu thuyền từ các vị trí ven biển và sử dụng tên lửa để triển khai thủy lôi. Đây là những mối đe dọa mà Mỹ phải tính đến nếu các cuộc tấn công tiếp tục.

Ảnh hưởng tới thương mại toàn cầu và an ninh năng lượng

xung đột đã đẩy thị trường năng lượng vào tình trạng bất ổn nghiêm trọng. Giá dầu Brent tăng từ 72,48 USD/thùng ngày 27/2 lên 126,41 USD/thùng ngày 30/4, mức cao nhất trong bốn năm. Đến phiên giao dịch đầu ngày thứ Sáu được bài báo đề cập, giá ở mức 114,47 USD/thùng.

Khủng hoảng không chỉ giới hạn ở dầu thô. Thiệt hại đối với các cơ sở khai thác nhiên liệu tại Trung Đông, cùng với các lệnh trừng phạt nguồn cung từ Nga, khiến thị trường dầu diesel thắt chặt. Nguồn cung LNG toàn cầu cũng chịu ảnh hưởng; Cơ quan Năng lượng Quốc tế cảnh báo tình trạng hạn chế nguồn cung có thể kéo dài đến năm 2027.

Tại Mỹ, giá dầu diesel tăng gấp đôi, gây áp lực lên nông dân và doanh nghiệp phụ thuộc vào nhiên liệu để khai thác và vận chuyển hàng hóa, đồng thời làm gia tăng bất mãn trong các nhóm cử tri quan trọng của ông Trump.

Một số nhà xuất khẩu vùng Vịnh đã chuyển sang sử dụng cảng thay thế, đường ống và phương thức chuyển dầu giữa các tàu để duy trì xuất khẩu. Tuy nhiên, các giải pháp này làm tăng chi phí vận chuyển và không loại bỏ được nguy cơ bị tấn công.

So với trước ngày 28/2, xung đột Mỹ - Iran đã mở rộng từ các cuộc tấn công quân sự và đàm phán hạt nhân thành một cuộc khủng hoảng khu vực, ảnh hưởng đến Lebanon, Yemen, các quốc gia vùng Vịnh và những tuyến hàng hải chiến lược.

Iran chịu thiệt hại lớn nhưng vẫn duy trì khả năng đáp trả; Mỹ có ưu thế quân sự nhưng đối mặt với chi phí xung đột, kho vũ khí phòng thủ suy giảm và sức ép chính trị trong nước. Trong khi đó, gián đoạn tại eo biển Hormuz và các tuyến vận tải liên quan đã khiến an ninh năng lượng trở thành vấn đề toàn cầu.

Nếu chiến sự tái bùng phát, việc khôi phục hoạt động hàng hải tại các tuyến đường thủy trọng yếu ở Trung Đông sẽ là một trong những mục tiêu quan trọng nhất.

Đàm phán hạt nhân Mỹ – Iran: Tehran thách thức lời đe dọa, kiên quyết không lùi bước

Mỹ - Iran bế tắc: Ông Trump còn những lựa chọn quân sự nào?