Quản lý vốn nhà nước: Không có “vùng an toàn”

	Quản lý vốn nhà nước: Khi trách nhiệm không dừng ở quy trình
	Quản lý vốn nhà nước: Quy trình đầy đủ, kiểm soát vẫn có thể rỗng

Rủi ro xuất hiện khi quyết định được rà soát lại

Trong nhiều năm qua, hệ thống quản lý vốn nhà nước liên tục được hoàn thiện theo hướng chặt chẽ hơn. Quy trình được bổ sung, các lớp kiểm soát được tăng cường, thẩm quyền được phân định rõ ràng hơn. Về mặt thiết kế, điều này tạo ra cảm giác rằng người ra quyết định đang ở “vùng an toàn”.

Nhưng trong thực tế vận hành, cảm giác đó không phải lúc nào cũng phản ánh đúng bản chất. Một quyết định sau khi ban hành có thể bị xem xét, đánh giá lại với những điều kiện đã thay đổi. Khi đó, những yếu tố từng được xem là hợp lý có thể không còn được chấp nhận theo cùng một cách.

Ảnh minh họa

Trao đổi với PetroTimes về vấn đề này, Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm cho biết, vấn đề không nằm ở việc quyết định đúng hay sai tại thời điểm ban hành, mà ở chỗ liệu quyết định đó có thể tự lý giải khi bối cảnh đã thay đổi hay không.

Trong thực tiễn, nhiều rủi ro không phát sinh từ hành vi rõ ràng tại thời điểm ra quyết định, mà từ cách quyết định đó được nhìn nhận lại. Điều này thể hiện rõ trong các trường hợp liên quan đến chuyển dịch đất công. Nhiều giao dịch được thực hiện trong bối cảnh có chủ trương thu hút đầu tư, với mức giá xác định theo cơ chế tại thời điểm đó. Tuy nhiên, khi bị xem xét lại, các quyết định không được đánh giá trong cùng bối cảnh, mà được đặt dưới một hệ quy chiếu khác, nơi giá trị thị trường và kỳ vọng hiệu quả đã thay đổi.

Một hiện tượng tương tự cũng xuất hiện trong các quyết định định giá doanh nghiệp hoặc phát hành cổ phần. Mức giá tại thời điểm ban hành có thể được xây dựng trên các giả định được chấp nhận và phương pháp phù hợp với dữ liệu sẵn có. Nhưng khi kết quả thực tế không như kỳ vọng, hoặc khi các giả định bị xem xét lại, chính nền tảng đó trở thành điểm bị chất vấn.

Ở cả hai trường hợp, điểm chung không nằm ở việc quy trình có được tuân thủ hay không, mà ở chỗ quyết định không còn khả năng tự đứng vững khi được rà soát lại theo một thước đo khác.

Khi quyết định không thể tự bảo vệ

Trong vận hành thực tế, một quyết định có thể đã qua đầy đủ các bước, từ hồ sơ, ý kiến chuyên môn, đến căn cứ xác lập tại thời điểm ký. Tuy nhiên, khi một chi tiết bị xem xét lại, câu hỏi không còn là quy trình đã đúng chưa, mà là vì sao chi tiết đó được chấp nhận trong một bối cảnh khác. Nếu không có câu trả lời rõ ràng, toàn bộ cấu trúc trước đó dù tồn tại cũng không còn khả năng tự bảo vệ.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm.

Theo Luật sư Trương Anh Tú, trong nhiều trường hợp, khi một quyết định bị xem xét lại, người bị chất vấn đầu tiên không phải là người làm sai nhiều nhất, mà là người không thể chứng minh rằng mình không chịu trách nhiệm liên quan đến quyết định đó.

Một hệ thống có thể tạo ra cảm giác an toàn bằng việc bảo đảm mọi bước đều đúng quy trình. Nhưng nếu quyết định không thể tự lý giải một cách độc lập, không phụ thuộc vào bối cảnh ban đầu, thì cảm giác an toàn đó không có giá trị khi rủi ro phát sinh.

Ở góc độ người ra quyết định, điều này dẫn đến một thay đổi đáng kể trong hành vi. Lựa chọn không còn là phương án tối ưu, mà trở thành phương án ít rủi ro nhất cho cá nhân. Hệ quả là quyết định bị trì hoãn hoặc bị điều chỉnh theo hướng an toàn thay vì hiệu quả.

Chi phí của sự thay đổi không dừng ở tâm lý thận trọng, mà còn thể hiện trực tiếp qua việc dòng vốn bị chậm lại, cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ, nguồn lực không được phân bổ đúng thời điểm và hiệu quả sử dụng vốn bị suy giảm.

Một môi trường như vậy khiến người ra quyết định không còn ưu tiên phương án tốt nhất, mà chọn phương án ít rủi ro nhất. Thiệt hại vì thế không chỉ dừng ở cá nhân, mà lan ra toàn hệ thống.

Trong bối cảnh đó, có thể thấy một thực tế: một quyết định có thể đúng tại thời điểm ban hành, nhưng trở thành vấn đề khi bị xem xét lại. Một quyết định có thể có đầy đủ hồ sơ, nhưng vẫn không đủ khả năng tự bảo vệ.

Và trong nhiều trường hợp, không tồn tại một lựa chọn nào vừa bảo đảm hiệu quả, vừa bảo đảm an toàn tuyệt đối cho người ký.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không còn là quy trình đã đủ chưa, mà là: nếu bối cảnh thay đổi và quyết định bị xem xét lại theo một thước đo khác, người ký có thể tự giải thích hay không.

“Một quyết định chỉ thực sự nằm trong “vùng an toàn” khi nó có thể đứng vững bằng chính logic của mình, không phụ thuộc vào bối cảnh ban đầu, quy trình, cũng như số lượng người tham gia. Nếu điều đó không đạt được, thì “vùng an toàn” chỉ tồn tại trên giấy. Còn trong thực tế, mỗi quyết định đều mang theo rủi ro chưa được nhìn thấy tại thời điểm được đưa ra”, Luật sư Trương Anh Tú phân tích.