Người kể chuyện bằng gỗ

40 năm giữ hồn làng mộc

Từng nhát dùi gõ xuống chắc nịch và dứt khoát, chiếc đục vạt đi một lớp dăm bào mỏng để dần thành hình một tác phẩm nghệ thuật. Đó là điều Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng ở làng mộc Kim Bồng (phường Hội An, TP Đà Nẵng) đã làm hơn 40 năm qua. Đã chớm lục thập, ông vẫn gắn trọn cuộc đời với mùi gỗ mới ngai ngái và lớp bụi mùn cưa phủ kín gần một đời người. Ngày nối ngày, ông miệt mài bên từng thớ gỗ như đang trò chuyện với một người tri kỷ, để nghe gỗ thủ thỉ những lời tự tình, để giúp gỗ hóa thân thành những kiệt tác và để cho nghề truyền thống của gia đình, cũng như của làng cổ hơn 500 năm tuổi này không suy tàn.

Hơn 40 năm ông Huỳnh Sướng vẫn miệt mài bên những khối gỗ, trăn trở với từng thớ vân và khát khao tạo ra những tác phẩm để đời

Làng Kim Bồng được hình thành từ thế kỷ XV do những cư dân đồng bằng Bắc Bộ và vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh di cư vào lập nghiệp, trong quá trình khai khẩn vùng đất mới đã tạo nên làng mộc nổi danh khắp xứ Đàng Trong. Mộc Kim Bồng bắt đầu phát triển cùng với sự phồn thịnh của thương cảng Hội An và nổi tiếng vì hầu hết công trình kiến trúc bằng gỗ của Hội An xưa đều do bàn tay tài hoa của các nghệ nhân nơi đây tạo dựng. Nhiều thợ mộc Kim Bồng được các chúa Nguyễn ở Đàng Trong và sau này là triều đình nhà Nguyễn, mời ra xây dựng các công trình tại kinh thành Huế.

Dòng họ Huỳnh ở Kim Bồng là một dòng họ nổi danh với nghề mộc, được truyền qua hàng chục đời nối tiếp. Nhận thấy sự mai một của nghề truyền thống, năm 1996, UBND TP Hội An (trước khi sáp nhập) đã phối hợp cùng nghệ nhân Huỳnh Ri tổ chức lớp truyền nghề cho 15 học viên trẻ ngoài dòng tộc, xóa bỏ lời thề “truyền nghề nội tộc” của làng. Cùng với cha mình và sự hỗ trợ của UNESCO, ông Huỳnh Sướng đã tiếp thêm ngọn lửa đam mê cho 30 học viên chính quy khác. Sau đó, ông mở rộng giảng dạy, đào tạo cả trong và ngoài địa phương, kiên định với sứ mệnh “giữ nghề, dựng nghiệp, dựng người”.

Ông Huỳnh Sướng, cũng như nhiều người thợ khác của làng, từ khi còn nhỏ đã quen ngồi hàng giờ bên cạnh các bậc tiền nhân lão làng để học cách nhìn vân gỗ, cầm đục và tạo hình cho từng sản phẩm. Những bài học đầu tiên ấy, không chỉ dạy kỹ thuật nghề mộc, mà còn gieo vào lòng ông tình yêu đặc biệt với gỗ. Ngày qua tháng lại, từ những kỹ thuật nhỏ ban đầu, đến những sản phẩm lớn, cho tới cả việc theo cha, theo ông tham gia tu bổ nhiều công trình, di tích ở Hội An, Đà Nẵng, Tam Kỳ, Huế…, nghề mộc và những cuộc “trò chuyện” với gỗ đã dần trở thành một phần máu thịt trong cuộc đời ông. Hơn 40 năm làm nghề, những thớ gỗ thô ráp dần hiện lên hình hài mềm mại, đầy sức sống. Ông luôn bảo rằng, gỗ không phải vật liệu vô tri. Trong mỗi thớ gỗ luôn ẩn chứa một hình hài riêng và người thợ giỏi là người nhìn ra được điều đó.

Bên dòng sông Thu Bồn, ngôi làng hiền hòa vẫn ngày ngày vang lên tiếng đục, tiếng bào, tiếng cưa xẻ đục đẽo tạo nên những thanh âm quen thuộc nuôi dưỡng bao thế hệ người nơi đây. Để hoàn thiện một tác phẩm độc đáo và đặc sắc, người thợ có khi một vài tháng liên tục đục đẽo, chỉnh sửa từng chi tiết, nương theo thớ gỗ mà tạc nên hình hài. Gỗ qua bàn tay người Kim Bồng không còn vô tri, vô giác mà đã trở thành mái nhà, con thuyền, bức hoành phi hay nét chạm trên cánh cửa, thành những vật dụng hằng ngày từ thô mộc đến tinh xảo. Tất cả mang theo hồn cốt của một làng nghề sống bằng sự tỉ mỉ, nhẫn nại và đam mê, vượt qua nghịch cảnh và thời gian.

Xưởng mộc nhỏ ven sông Thu Bồn cũng là nơi ông Huỳnh Sướng trực tiếp dạy nghề mộc cho hơn 100 học trò trong và ngoài nước

Trong bộ sưu tập của ông Sướng có nhiều tác phẩm giá trị, từ những công trình được giới chuyên môn đánh giá cao đến những tác phẩm gắn với dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp sáng tạo. Như tác phẩm “Cội nguồn”, một trong những tác phẩm ông xem như kết tinh của cả đời làm nghề luôn được ông đặt trang trọng trong căn nhà nhỏ của mình. Năm 2010, “Cội nguồn” được lựa chọn là một trong những tác phẩm xuất sắc tại cuộc thi sản phẩm thủ công Việt Nam. Đây là một kiệt tác được thực hiện trên một khối gỗ liền khối, lấy hình tượng quả bầu làm trung tâm biểu tượng cho sự tích trăm trứng của dân tộc Việt. Ông Sướng đã kỳ công chạm khắc hơn 1.000 con rồng uốn lượn, đan xen cùng các biểu tượng văn hóa kinh điển của Việt Nam như Khuê Văn Các, Chùa Một Cột, Hồ Gươm...

Tác phẩm ấy có người đã trả giá vài tỉ để sở hữu nhưng ông không bán. Với ông, đó là của gia bảo để lại cho cả một đời làm nghề của mình. Tương tự, tác phẩm “Đèn trời” cũng là dấu mốc đáng nhớ trong hành trình sáng tạo của ông khi tác phẩm đạt giải Ba năm 2024. Với nghệ nhân Huỳnh Sướng, cũng như những người nghệ nhân của làng mộc Kim Bồng, đó không chỉ là những giải thưởng, mà còn là niềm tự hào dành cho nghề truyền thống quê hương được gìn giữ qua bao thăng trầm thời gian. Tháng 6-2016, nghề mộc Kim Bồng chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Mang vân gỗ tới năm châu

Kim Bồng nhiều năm nay cùng với sự phát triển của đô thị cổ Hội An, mỗi năm đón hàng chục nghìn du khách trong vào ngoài nước tới tham quan, tìm hiểu. Làng nghề đã sống lại không hẳn chỉ nhờ du lịch, mà chính bằng sức sống tiềm tàng nội sinh từ những nghệ nhân như ông Huỳnh Sướng. Nổi danh với nhiều tác phẩm lớn, nhưng cùng với đó là sự sáng tạo từ chính truyền thống làng nghề đã giúp mộc Kim Bồng hồi sinh, phát triển mạnh mẽ. Điều nhiều nghệ nhân ở Kim Bồng trăn trở nhất không phải chỉ là làm ra sản phẩm đẹp, mà còn phải giữ được cái hồn mộc mạc của làng quê Việt Nam trong từng món đồ nhỏ bé.

Ba thế hệ họ Huỳnh ở làng mộc Kim Bồng tiếp nối gìn giữ, phát triển nghề mộc truyền thống: Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Ri (phải), Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng (giữa) và Huỳnh Tấn Quốc (trái)

Ông Sướng chia sẻ: “Nghề mộc không khó cũng không dễ, quan trọng là người thợ phải yêu nghề và có niềm đam mê mãnh liệt thì mới sống được với nghề, có sự thăng hoa, sáng tạo để “thổi hồn” cho từng sản phẩm. Bởi chỉ có sáng tạo mới giúp sản phẩm mộc truyền thống trở nên mới mẻ, đa dạng, nâng cao giá trị và đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của khách hàng”.

Ông Huỳnh Sướng, cũng như nhiều nghệ nhân mộc khác của làng, nỗ lực sáng tạo nhiều sản phẩm lưu niệm từ gỗ và tre, như hộp mỹ phẩm, lược gỗ, tượng Phật nhỏ, hoa gỗ hay những con vật tạo hình từ rễ tre. Sản phẩm càng đa dạng càng dễ tiếp cận du khách, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là việc “thổi hồn” vào từng thớ gỗ. Sáng tạo không chỉ để làm nghề hay hơn, mà còn để nghề truyền thống thích nghi với đời sống hiện đại. Đặc biệt, sản phẩm của làng Kim Bồng thường được để mộc hoặc chỉ sơn bóng nhẹ nhàng để giữ nguyên màu gỗ tự nhiên, giúp sản phẩm có dấu ấn riêng, tạo sự thích thú và ấn tượng với du khách. Chính cách làm việc nghiêm túc, đặt cảm xúc song hành cùng kỹ thuật đã giúp các sản phẩm của làng mộc mấy trăm năm tuổi có một sức hút đặc biệt. Người xem không chỉ thấy những đường nét chạm trổ sắc sảo, mà còn thấy được hơi thở của thời gian và tâm huyết của người nghệ sĩ.

Theo dòng chảy lịch sử và văn hóa Hội An, các nghề truyền thống không chỉ lưu giữ bản sắc mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội. Được bồi đắp qua hàng trăm năm cùng sự sáng tạo của người dân, mỗi làng nghề đều mang một sắc thái riêng. Với làng mộc Kim Bồng, giữ nghề và hiểu nghề là giá trị cốt lõi. Mộc Kim Bồng đã hồi sinh và những người như nghệ nhân Huỳnh Sướng đang từng bước đưa mộc Kim Bồng ra với thế giới. Đơn hàng từ Anh, Pháp, Mỹ, Canada... ngày càng nhiều. Nhiều sản phẩm thủ công có giá 2.000-10.000 USD bởi khách hàng không chỉ mua một món đồ nội thất, mà tìm kiếm một tác phẩm nghệ thuật độc bản. Ở làng mộc Kim Bồng bây giờ, trong hương gỗ thơm và nhịp điệu lao động bền bỉ của người thợ, những câu chuyện của gỗ được tạc dựng nên trong sự lặng lẽ mà sâu sắc, thô mộc nhưng luôn đầy sức sống.

Gỗ qua bàn tay người Kim Bồng đã trở thành những vật dụng mang theo hồn cốt của một làng nghề sống bằng sự tỉ mỉ, nhẫn nại và đam mê

Trong khuôn viên nhỏ của xưởng mộc gia đình của ông Huỳnh Sướng, hàng chục du khách nước ngoài cặm cụi trải nghiệm một nghệ thuật đẽo tạc để tạo hình cho gỗ. Trực tiếp hướng dẫn du khách, ông mong mỗi món quà lưu niệm bằng gỗ sẽ mang theo cả ký ức về làng mộc Kim Bồng và câu chuyện của những người thợ bên dòng Thu Bồn cũng như tinh hoa nghề thủ công Việt Nam đến khắp thế giới. Xưởng mộc của ông hiện tạo việc làm thường xuyên cho hơn 10 lao động địa phương, đồng thời nhận thi công, trùng tu nhiều công trình, tạo việc làm cho 20-50 lao động thời vụ. Với ông, niềm vui lớn nhất vẫn là mỗi ngày được sống cùng gỗ, nghe tiếng đục vang lên và thấy lớp trẻ tiếp tục nối dài nghề mộc Kim Bồng.

Hơn 40 năm gắn bó với nghề, ông Huỳnh Sướng không ngừng gìn giữ và phát huy giá trị của mộc Kim Bồng. Sau danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2013, đầu năm nay ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân. Tiếp nối truyền thống của cha là Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Ri, ông đã hiện thực hóa những kỳ vọng của thế hệ đi trước. Và giờ đây, niềm tin ấy tiếp tục được gửi gắm vào người con trai Huỳnh Tấn Quốc - thế hệ thứ 14 của gia đình nối nghiệp.

Tiếng đục, tiếng bào vẫn vang lên mỗi ngày bên dòng Thu Bồn. Và chừng nào còn những người như Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng cùng thế hệ kế tiếp tiếp tục cầm đục, cầm dùi, thì hồn mộc Kim Bồng vẫn sẽ còn được gìn giữ và kể tiếp câu chuyện của mình.