Mỹ và đồng minh Trung Đông xoay chuyển thế cờ dầu mỏ với Iran như thế nào?

Chiều 25/7, siêu tàu chở dầu Kiku do một công ty Hy Lạp sở hữu cập cảng xuất khẩu dầu Mesaieed của Qatar. Bốn ngày sau, chở đầy dầu thô, tàu đi qua eo biển Hormuz với tốc độ khoảng 13 hải lý/giờ.

Nhưng sau 14h ngày 31/7, ngoài khơi Dubai, Kiku đột nhiên biến mất khỏi hệ thống theo dõi. Tàu đã tắt thiết bị AIS, hệ thống phát tín hiệu nhận dạng, tốc độ, hướng đi và vị trí. Đến 10h ngày 1/8, tín hiệu xuất hiện trở lại ở phía bên kia eo biển Hormuz.

Đây là một phần trong chiến thuật mới của ngành dầu mỏ: Tàu tắt tín hiệu và vượt eo biển vào ban đêm dưới sự hộ tống của quân đội Mỹ, nhằm tránh các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran. Một tháng trước, Kiku từng bị drone Iran tấn công nhưng quả bom không phát nổ.

Hình ảnh vệ tinh ngày 7/8/2026 cho thấy tàu Kiku và Nave Electron đang thực hiện chuyển hàng giữa hai tàu ngoài khơi bờ biển Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, ngay sau khi tàu Kiku đi qua eo biển với thiết bị phát đáp AIS bị vô hiệu hóa. Hai tàu này nằm trong số một số tàu khác đang tham gia vào các hoạt động chuyển hàng tương tự ở khu vực lân cận. (Ảnh: Vệ tinh Copernicus Sentinel-2 của EU)

Mỹ gánh rủi ro, dầu vẫn được vận chuyển

Với sự hỗ trợ của Hải quân Mỹ, các công ty dầu mỏ Ả Rập Xê-út, Kuwait, Qatar và UAE thuê tàu chở dầu, cho tắt AIS rồi vận chuyển dầu từ vịnh Ba Tư qua Hormuz đến vịnh Oman. Tại đây, dầu được chuyển sang các tàu khác của khách hàng trước khi những tàu này tiếp tục hành trình.

Cách làm này chuyển phần lớn rủi ro bảo hiểm và nguy cơ bị Iran tấn công từ các hãng vận tải thương mại sang chính Chính phủ Mỹ và các nhà khai thác dầu.

Theo Bộ Năng lượng Mỹ, lượng dầu đi qua Hormuz hiện đạt khoảng 8-9 triệu thùng/ngày, cao hơn đáng kể so với con số mà các nhà phân tích và công ty theo dõi vận tải như Kpler có thể ước tính dựa trên tín hiệu AIS.

Chiến thuật bí mật này đã làm thay đổi đáng kể hoạt động xuất khẩu dầu Trung Đông. CNN ghi nhận hơn một chục hoạt động chuyển dầu giữa tàu với tàu tại Vịnh Oman chỉ trong hai ngày. Dầu sau đó được vận chuyển đến châu Á.

Đi trong bí mật để tránh Iran

Các chuyến vượt Hormuz kiểu này gia tăng đúng lúc thị trường năng lượng chịu áp lực lớn. Cuộc chiến đã kéo dài hơn dự kiến và làm gián đoạn khoảng 1/5 nguồn cung dầu thế giới trong 6 tháng.

Trong những tuần gần đây, lượng dầu và nhiên liệu dự trữ thương mại giảm mạnh. Kho dự trữ khẩn cấp của Mỹ xuống mức thấp nhất kể từ đầu những năm 1980, trong khi lượng dầu dự trữ khổng lồ của Trung Quốc - yếu tố giúp ngăn giá dầu tăng lên 150 USD/thùng - cũng không thể duy trì mãi. Nhà đầu tư và người tiêu dùng ngày càng mất kiên nhẫn với giá nhiên liệu cao.

Vì vậy, các nước khai thác dầu Trung Đông bắt đầu áp dụng chiến thuật mới. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp hoàn hảo: eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 23 dặm, rất khó để tàu ẩn mình, và radar vẫn có thể phát hiện tàu dù AIS bị tắt. Trong tuần này, hai tàu của UAE cũng đã bị tấn công.

Theo Kpler, khoảng 80% tàu qua Hormuz trong hai tuần qua đã tắt tín hiệu, di chuyển sát bờ biển Oman, càng xa Iran càng tốt. Tuy nhiên, tình trạng gây nhiễu GPS trong khu vực khiến việc theo dõi chính xác trở nên khó khăn.

Kiku cũng áp dụng chiến thuật tương tự. Sau khi tắt AIS, tàu neo gần cảng Fujairah của UAE rồi xuất hiện trở lại một ngày sau đó. Kiku sau đó neo cạnh siêu tàu Hy Lạp Nave Electron, vốn đã đến vịnh Oman trước một ngày.

Hai tàu ở cạnh nhau suốt một tuần để chuyển dầu. Ngày 8/8, Nave Electron rời khu vực, chở đầy dầu hướng đến Ninh Ba, Trung Quốc.

Kiku tiếp tục neo ngoài khơi Fujairah đến khoảng 14/8 rồi lại tắt tín hiệu. Đến gần 16h ngày hôm sau, tín hiệu xuất hiện trở lại trong vịnh Ba Tư, khi con tàu bắt đầu hành trình quay về Qatar.

Chiến thuật này không giải quyết được cuộc khủng hoảng Hormuz, nhưng đang giúp ngành dầu mỏ Trung Đông duy trì dòng chảy xuất khẩu và mua thêm thời gian trong lúc một giải pháp lâu dài cho cuộc chiến và eo biển vẫn chưa xuất hiện.

Đảo ngược thế cờ

Các chuyến tàu tắt tín hiệu AIS và được quân đội hộ tống là ví dụ mới nhất cho thấy các nước khai thác dầu Trung Đông đang tìm cách tăng lượng dầu xuất khẩu ra thế giới, qua đó đảo ngược thế chủ động của Iran.

Đáng chú ý nhất, Ả Rập Xê-út đã chuyển hướng khoảng 5 triệu thùng dầu/ngày thay vì đưa đến các tàu chờ nhận dầu trong vịnh Ba Tư. Lượng dầu này được vận chuyển qua đường ống East-West tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Các nhà khai thác dầu Trung Đông cũng chuyển hướng thêm khoảng 2 triệu thùng/ngày để tránh eo biển Hormuz.

Sản lượng dầu toàn cầu cũng tăng để bù đắp thiếu hụt. Brazil, Guyana và Venezuela cộng lại tăng hơn 1 triệu thùng/ngày, trong khi Mỹ bổ sung thêm hàng trăm nghìn thùng/ngày. Ngoài ra, các chuyến tàu “tắt tín hiệu” không có hoặc ít được phối hợp và bảo vệ quân sự cũng đã diễn ra trong nhiều tháng.

Ở chiều ngược lại, Mỹ đã tung ra 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược, khiến lượng dự trữ giảm mạnh. Trung Quốc cũng sử dụng đáng kể kho dầu khổng lồ của mình, đồng thời cắt giảm mạnh nhập khẩu dầu thô. Giá tăng khiến nhu cầu dầu toàn cầu giảm đáng kể, góp phần cân bằng thị trường và đưa dầu đến những nơi cần.

Thị trường vẫn đang tự tìm cách thích ứng, cho thấy hệ thống cung ứng dầu phức tạp và linh hoạt hơn nhiều so với dự đoán của ngay cả những chuyên gia am hiểu nhất khi xung đột bắt đầu.

Giải pháp tạm thời

Hình ảnh radar và vệ tinh tại eo biển Hormuz cho thấy những gì dữ liệu AIS không thể phản ánh. Chẳng hạn, ảnh vệ tinh ngày 14/8 cho thấy hàng loạt chấm tàu xếp thành vòng cung dọc bờ biển Oman qua eo biển Hormuz, nhưng chúng không trùng khớp với dữ liệu theo dõi tàu cùng thời điểm. Những con tàu này đã “biến mất” khỏi hệ thống theo dõi.

Ngày 7/8, dữ liệu AIS cho thấy hai tàu chở dầu của Hy Lạp hoạt động cạnh nhau tại Vịnh Oman. Ảnh vệ tinh xác nhận tàu Nissos Kythnos, từng thực hiện chuyến vượt eo biển trong trạng thái tắt tín hiệu, nằm cạnh tàu Front Otra. Đến 14/8, Front Otra được phát hiện ở Biển Ả Rập, hướng tới Đài Loan, trong khi Nissos Kythnos đã quay lại vịnh Ba Tư. Nhưng cách làm này không thể kéo dài mãi.

Trong xung đột, lượng dầu dự trữ toàn cầu đã giảm tới 1,9 tỷ thùng. Nếu thị trường ổn định trở lại, các kho dự trữ sẽ phải được bổ sung để tránh một cuộc khủng hoảng tiếp theo. Nếu không, lượng dự trữ sẽ tiếp tục cạn đến mức không thể dùng để đáp ứng nhu cầu dầu thế giới, buộc giá dầu phải tăng mạnh nhằm làm giảm thêm nhu cầu.

Khủng hoảng chuyển sang thị trường nhiên liệu

Một vấn đề tương tự đã xuất hiện trên thị trường nhiên liệu: 3 trong 4 trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới đang chịu áp lực nghiêm trọng. Xung đột với Iran làm hư hại các nhà máy lọc dầu ở Trung Đông và khiến xuất khẩu nhiên liệu từ khu vực này giảm.

Nga - một nguồn cung nhiên liệu lớn khác - cũng bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến với Ukraine. Các nhà máy lọc dầu Nga bị drone Ukraine tấn công, trong khi Moscow phải đối mặt với thiếu nhiên liệu trong nước nên đã cắt giảm xuất khẩu.

Trung Quốc cũng hạn chế xuất khẩu nhiên liệu tinh chế để tránh thiếu hụt trong nước, điều đáng chú ý vì nước này vốn là một trong những nhà xuất khẩu nhiên liệu lớn.

Do đó, các nhà máy lọc dầu Mỹ đang phải gánh phần lớn nhu cầu toàn cầu. Nhưng công suất của các nhà máy Mỹ cũng không thể duy trì ở mức tối đa mãi mãi.

Nhu cầu xăng, đặc biệt là dầu diesel và nhiên liệu máy bay, đang rất cao trong khi công suất lọc dầu hạn chế. Vì vậy, giá nhiên liệu tăng mạnh, vượt xa mức mà giá dầu thô thông thường có thể giải thích.

Xung đột tiếp tục đẩy giá lên

Tổng thống Donald Trump từng gây sức ép khiến giá dầu giảm trong nhiều tháng bằng cách tuyên bố các cuộc đàm phán sắp đạt đột phá. Tuy nhiên, chiến lược của Mỹ gần đây đã thay đổi: Washington muốn siết chặt Iran bằng một “chiến dịch kinh tế nghiền nát”, thông qua việc phong tỏa kéo dài các cảng của Iran. Điều này khiến giá dầu tăng dần trong nhiều tuần, tiến gần 100 USD/thùng.

Khi Mỹ và Iran tiếp tục mắc kẹt trong cuộc chiến chưa có lối thoát, cuộc giằng co kiểm soát eo biển Hormuz khiến dầu mỏ, đặc biệt là xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay, duy trì ở mức giá cao khó chịu đối với người tiêu dùng. Điều này làm lạm phát tăng và thu nhập khả dụng giảm.

Tuy nhiên, khả năng thích ứng đáng kể của thị trường đã giúp hạn chế phần nào mức tăng giá, khiến giá dầu chưa tăng vọt đến mức cực đoan như có thể xảy ra trong một cú sốc nguồn cung dầu lớn nhất lịch sử.

Các nước Trung Đông làm gì để né eo biển Hormuz?

Châu Á trước vòng xoáy Hormuz

Ngành vận tải biển toàn cầu thích ứng ra sao với xung đột Trung Đông?