Lạm phát, thuế quan và chiến tranh Iran: Ba gọng kìm khiến đảng Cộng hòa thua cuộc

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ không chỉ là phép thử đối với đảng cầm quyền mà còn là cuộc trưng cầu ý kiến của cử tri về hiệu quả điều hành đất nước của tổng thống. Với đảng Cộng hòa và Tổng thống Donald Trump, thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 phản ánh sự kết hợp của nhiều yếu tố: sức ép chi phí sinh hoạt, những tranh cãi về thuế quan, sự bất mãn với chính sách đối ngoại, hay cuộc chiến với Iran.

Trong bối cảnh đó, điều đáng chú ý không chỉ là những ghế nghị sĩ mà đảng Cộng hòa có thể mất, mà còn là sự thay đổi trong tâm lý cử tri. Những cam kết về tăng trưởng kinh tế, bảo vệ lợi ích quốc gia và khôi phục vị thế Mỹ của ông Trump đang phải đối mặt với một câu hỏi thực tế hơn: Chính sách của chính quyền đã cải thiện cuộc sống của người dân đến đâu, và người Mỹ phải trả giá bao nhiêu cho những lựa chọn đó?

Lạm phát và giá cả

Yếu tố đầu tiên và có sức nặng lớn nhất dẫn tới thất bại của đảng Cộng hòa là kinh tế, nhưng không đơn thuần nằm ở tốc độ tăng trưởng hay tỷ lệ thất nghiệp. Vấn đề cốt lõi là khoảng cách giữa những chỉ số kinh tế vĩ mô mà chính quyền Trump đưa ra và cảm nhận tài chính của các hộ gia đình.

Trước cuộc bầu cử, kinh tế Mỹ vẫn duy trì tăng trưởng, thị trường chứng khoán có những giai đoạn lập đỉnh và tỷ lệ thất nghiệp ở mức tương đối thấp. Tuy nhiên, những thành quả đó không đủ xoa dịu sự bất mãn của cử tri khi giá thực phẩm, nhiên liệu, nhà ở, bảo hiểm và các dịch vụ thiết yếu vẫn ở mức cao. Theo Reuters, tâm lý người tiêu dùng đã suy yếu trong phần lớn nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, trong khi người dân tiếp tục cảm nhận sức ép từ chi phí sinh hoạt.

Người dân bỏ phiếu sớm ở Cleveland, Ohio, Mỹ, ngày 1/11/2026, trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Giá diesel tăng mạnh hơn, có thời điểm vượt 6 USD/gallon, ảnh hưởng nặng nề đến đời sống người nông dân, ngành vận tải và chuỗi cung ứng.

Tại các bang có lợi thế nông nghiệp như Iowa, Kansas, Ohio và Texas, chi phí nhiên liệu và phân bón tăng cao đã làm giảm thu nhập thực tế của tầng lớp cử tri bảo thủ vốn là trụ cột của đảng Cộng hòa.

Đây là một nghịch lý chính trị mà đảng Cộng hòa không thể giải quyết bằng những báo cáo tăng trưởng. Lạm phát có thể giảm tốc, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc giá cả quay trở lại mức cũ. Khi một gia đình đã phải chi nhiều tiền hơn cho cùng một giỏ hàng hóa, họ vẫn cảm thấy cuộc sống đắt đỏ ngay cả khi tốc độ tăng giá chậm lại.

Cuộc bầu cử vì thế trở thành phép thử trực tiếp đối với cam kết kinh tế của ông Trump. Trong chiến dịch tranh cử năm 2024, ông từng hứa sẽ nhanh chóng kiềm chế lạm phát và cải thiện khả năng chi trả của người dân. Nhưng đến giữa nhiệm kỳ, cử tri vẫn phải đối mặt với những hóa đơn cao hơn, trong khi tiền lương không tạo ra sự cải thiện rõ rệt về sức mua.

Theo cuộc khảo sát cử tri của AP, gần 9/10 người được hỏi coi chi phí sinh hoạt là yếu tố quan trọng trong quyết định bỏ phiếu. Gần 2/3 cử tri cho rằng đương kim tổng thống phải chịu trách nhiệm về giá cả cao. Những con số này cho thấy thất bại của đảng Cộng hòa không chỉ bắt nguồn từ sự bất mãn của phe đối lập mà còn từ những cử tri từng kỳ vọng ông Trump sẽ mang lại một nền kinh tế dễ thở hơn.

Đặc biệt, những người có thu nhập thấp và trung bình thường ít được hưởng lợi từ sự tăng giá của cổ phiếu hay các tài sản tài chính. Họ quan tâm nhiều hơn đến giá xăng, hóa đơn điện, tiền thuê nhà và chi phí thực phẩm. Khi những vấn đề này không được giải quyết, các thông điệp về sức mạnh kinh tế hay thành tích thị trường chứng khoán trở nên kém thuyết phục.

Chính sách thuế quan

Nếu lạm phát là vấn đề trực tiếp khiến cử tri bất mãn, chính sách thuế quan của ông Trump là một trong những nguyên nhân khiến sự bất mãn đó trở nên sâu sắc hơn.

Tổng thống Mỹ coi thuế quan là công cụ để bảo vệ ngành sản xuất trong nước, thúc đẩy doanh nghiệp đưa hoạt động sản xuất trở lại Mỹ và buộc các đối tác thương mại phải nhượng bộ. Tuy nhiên, về mặt kinh tế, thuế nhập khẩu không phải khoản chi phí mà doanh nghiệp nước ngoài tự động gánh chịu. Các nhà nhập khẩu Mỹ có thể phải trả thuế cao hơn, sau đó chuyển một phần chi phí sang người tiêu dùng thông qua giá bán.

Điều này tạo ra một mâu thuẫn trong chính sách kinh tế của ông Trump: Chính quyền muốn giảm giá cả, nhưng đồng thời áp dụng những biện pháp có thể khiến hàng hóa nhập khẩu đắt hơn.

Các doanh nghiệp cũng phải đối mặt với sự bất định trong việc hoạch định chi phí và chuỗi cung ứng. Khi thuế quan thay đổi, doanh nghiệp khó xác định giá nhập khẩu, kế hoạch đầu tư và nguồn cung dài hạn. Những chi phí phát sinh có thể lan rộng từ hàng hóa tiêu dùng đến nguyên liệu sản xuất, thiết bị và các mặt hàng công nghiệp.

Hãng Reuters cho biết trước cuộc bầu cử, nhiều cử tri đã quy trách nhiệm cho chính sách thuế quan của ông Trump đối với tình trạng giá cả cao. Đảng Dân chủ khai thác vấn đề này trong chiến dịch, lập luận rằng chính sách thương mại của tổng thống đang khiến người dân phải trả thêm tiền cho những mặt hàng thiết yếu.

Về mặt chính trị, điều bất lợi đối với đảng Cộng hòa là thuế quan được quảng bá như một công cụ bảo vệ người lao động Mỹ, nhưng lợi ích của chính sách có thể cần nhiều năm mới thể hiện rõ, trong khi chi phí đối với người tiêu dùng có thể xuất hiện ngay lập tức.

Nói cách khác, cử tri không nhất thiết phản đối mục tiêu bảo vệ sản xuất trong nước. Họ phản đối việc phải trả giá cho một chính sách mà lợi ích chưa nhìn thấy rõ ràng.

Cuộc chiến Iran

Nếu lạm phát và thuế quan làm suy giảm niềm tin của cử tri vào năng lực điều hành kinh tế, cuộc xung đột với Iran lại khiến chính quyền Tổng thống Trump đối mặt với một vấn đề nghiêm trọng hơn: sự hoài nghi về những ưu tiên của tổng thống.

Đối với người Mỹ, chiến tranh không còn là câu chuyện địa chính trị ở Trung Đông. Nó tác động trực tiếp đến giá xăng, chi phí vận chuyển, hóa đơn sinh hoạt và ngân sách liên bang. Khi xung đột kéo dài, những tổn thất kinh tế trở thành lời nhắc nhở thường xuyên về cái giá mà người dân phải trả cho quyết định sử dụng sức mạnh quân sự của chính quyền.

Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew, trong cuộc khảo sát từ ngày 28/9 đến 4/10, có 73% người Mỹ đặc biệt hoặc rất lo ngại về giá xăng và nhiên liệu tăng cao, trong khi 71% lo ngại binh sĩ Mỹ bị thương hoặc thiệt mạng. Đáng chú ý, tỷ lệ đảng viên Cộng hòa ủng hộ cách ông Trump xử lý cuộc chiến đã giảm từ 69% hồi tháng 3 xuống còn 63% vào tháng 10.

Những con số này cho thấy phản đối chiến tranh không chỉ là quan điểm của đảng Dân chủ. Ngay trong hàng ngũ cử tri Cộng hòa, sự ủng hộ đối với chiến dịch quân sự cũng suy giảm khi những rủi ro và chi phí ngày càng rõ ràng.

Một cuộc chiến có thể được chính quyền giải thích bằng các mục tiêu an ninh quốc gia, nhưng để duy trì sự ủng hộ của công chúng, chính quyền cần chứng minh rằng những mục tiêu đó xứng đáng với tổn thất. Khi giá nhiên liệu tăng, nguy cơ thương vong hiện hữu và triển vọng kết thúc xung đột không rõ ràng, câu hỏi về tính cần thiết của chiến tranh trở nên ngày càng khó tránh né.

Trong khi đó, kết quả một cuộc khảo sát được thực hiện bởi Chicago Council on Global Affairs trước bầu cử cho thấy 68% người Mỹ cho rằng cuộc chiến với Iran không đáng để tiến hành, trong khi 31% đánh giá cuộc chiến đáng để theo đuổi. Tỷ lệ phản đối đặc biệt cao ở cử tri độc lập, với 76% cho rằng cuộc chiến không xứng đáng với những chi phí phải bỏ ra.

Đây là điểm đặc biệt bất lợi đối với ông Trump. Ông trở lại Nhà Trắng với hình ảnh một tổng thống ưu tiên nước Mỹ, tránh những cuộc chiến kéo dài và đặt lợi ích của người dân Mỹ lên hàng đầu. Tuy nhiên, việc Mỹ tham gia một cuộc xung đột lớn ở Trung Đông đã tạo ra sự tương phản giữa thông điệp tranh cử và thực tế chính sách.

Hãng Reuters cho biết cuộc chiến Iran, sự bất mãn với chi phí sinh hoạt và những lo ngại về cách ông Trump điều hành đất nước là những yếu tố chính dẫn tới thất bại của đảng Cộng hòa. Đáng chú ý, chính ông Trump cũng thừa nhận cuộc chiến với Iran là một phần nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại.

Ông Trump có sai lầm?

Một nguyên nhân quan trọng khác là vai trò quá lớn của cá nhân ông Trump trong chiến dịch tranh cử của đảng Cộng hòa.

Trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, tổng thống không trực tiếp có tên trên lá phiếu. Tuy nhiên, ông Trump đã biến cuộc bầu cử thành một cuộc trưng cầu về chính quyền của mình. Ông liên tục vận động cho các ứng viên Cộng hòa, bảo vệ những chính sách gây tranh cãi và yêu cầu cử tri nhìn nhận kết quả bầu cử như một sự đánh giá đối với bản thân.

Điều này khiến các ứng viên Cộng hòa khó tách mình khỏi những bất mãn đối với tổng thống. Những nghị sĩ vốn có thể xây dựng hình ảnh riêng tại địa phương bị kéo vào cuộc tranh luận về thuế quan, Iran và lạm phát.

Theo Reuters, đảng Dân chủ giành được những chiến thắng đáng chú ý tại các bang vốn có truyền thống ủng hộ Cộng hòa. Những ứng viên được ông Trump hậu thuẫn cũng gặp khó khăn trong các cuộc đua mà đảng Cộng hòa từng kỳ vọng có thể giành chiến thắng.

Bên cạnh đó, chiến dịch của đảng Cộng hòa bị đánh giá là chưa tập trung đúng mức vào những vấn đề mà cử tri quan tâm. Trong khi đảng Dân chủ nhấn mạnh chi phí sinh hoạt, thuế quan và chiến tranh Iran, ông Trump cùng các ứng viên Cộng hòa dành nhiều thời gian công kích đối thủ về các vấn đề văn hóa và bản sắc chính trị.

Sự lựa chọn này khiến đảng Cộng hòa rơi vào thế bất lợi. Những tranh luận về văn hóa có thể củng cố sự ủng hộ của nhóm cử tri trung thành, nhưng không đủ sức thuyết phục những người đang lo lắng về tiền bạc và tương lai kinh tế.

Chiến thắng tuyệt đối của đảng Dân chủ?

Cần nhìn nhận rằng chiến thắng của đảng Dân chủ không nhất thiết phản ánh sự chuyển dịch hoàn toàn trong quan điểm chính trị của người Mỹ. Một bộ phận cử tri có thể bỏ phiếu cho đảng Dân chủ không phải vì họ hoàn toàn tin tưởng vào chương trình nghị sự của đảng này, mà vì muốn tạo ra một đối trọng với ông Trump.

Theo khảo sát của AP, khoảng 7/10 cử tri cho rằng Quốc hội chưa thực hiện đầy đủ vai trò kiểm soát và cân bằng quyền lực đối với tổng thống. Điều này cho thấy mong muốn tăng cường giám sát quyền lực hành pháp cũng là một yếu tố đáng kể trong kết quả bầu cử.

Do đó, thất bại của đảng Cộng hòa cần được nhìn nhận như sự kết hợp của ba tầng nguyên nhân: sự bất mãn kinh tế, phản đối chính sách đối ngoại và mong muốn kiểm soát quyền lực tổng thống. Trong đó, lạm phát và giá cả là yếu tố trực tiếp tác động đến đời sống; thuế quan làm gia tăng áp lực chi phí; còn chiến tranh Iran khiến những bất mãn ấy trở nên sâu sắc hơn.

Đối với ông Trump, vấn đề lớn nhất là sự ủng hộ của cử tri không thể chỉ dựa vào những thông điệp về sức mạnh quốc gia hay thành công trên thị trường chứng khoán. Khi người dân cảm thấy cuộc sống đắt đỏ hơn, chiến tranh kéo dài và chính quyền không ưu tiên đúng những vấn đề họ quan tâm, những thành tựu mà tổng thống tuyên bố có thể không đủ để bảo vệ vị thế chính trị của ông.

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 vì thế là lời cảnh báo đối với đảng Cộng hòa: Trong nền chính trị Mỹ, những vấn đề quốc tế có thể định hình vị thế của đất nước, nhưng giá cả, hóa đơn nhiên liệu và khoản tiền phải chi mỗi tháng mới là những yếu tố thường xuyên quyết định lá phiếu của cử tri.

Và khi những lựa chọn của tổng thống khiến các khoản chi đó tăng lên, người chịu trách nhiệm chính trị cuối cùng không chỉ là những nghị sĩ Cộng hòa tại Quốc hội, mà còn là chính ông Donald Trump.