Kế hoạch năng lượng khẩn cấp của EU có đủ sức hóa giải khủng hoảng?

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen. (Ảnh: AFP)

Kể từ khi xung đột với Iran bùng nổ ngày 28/2, Liên minh châu Âu (EU) liên tục dao động giữa các hướng chính sách rất khác nhau khi tình hình tại vịnh Ba Tư diễn biến nhanh chóng. Ban đầu là lo ngại về giá năng lượng cao vốn đã xuất hiện trước xung đột. Sau đó chuyển sang nỗi lo về nguồn cung khí đốt, rồi đến tình trạng cạn dần nhiên liệu bay và lo ngại về công suất lọc dầu trở thành tâm điểm.

Bao trùm tất cả là chính cuộc chiến, khi các mục tiêu thay đổi và cách tiếp cận khó lường của ông Donald Trump không giúp đảm bảo an ninh cho eo biển Hormuz - tuyến đường thủy then chốt trong cuộc khủng hoảng năng lượng.

Các tài liệu dự thảo mà Politico tiếp cận cho thấy loạt biện pháp của EU sẽ cố gắng xử lý đồng thời các vấn đề thay đổi nhanh này - trong giới hạn thực tế.

Về cơ bản, EU hoặc khuyến nghị các nước tận dụng luật hiện hành, hoặc đưa ra những điều chỉnh tạm thời, nhỏ để các quy định đó hiệu quả hơn. Các thay đổi đề xuất về quy định trợ cấp sẽ cho phép các nước chi trả tới 70% chi phí hóa đơn điện bán buôn đến tháng 12, và tới 50% chi phí nhiên liệu tăng thêm do khủng hoảng đối với một số lĩnh vực. Ủy ban cũng sẽ phối hợp với các nước để xây dựng các biện pháp giảm thuế có mục tiêu nhằm hạ hóa đơn năng lượng.

Tuy nhiên, phần lớn phản ứng của EU vẫn mang tính dài hạn hoặc ứng phó tạm thời, phản ánh thực tế biến động nhanh và khó khăn trong việc thoát khỏi hàng thập kỷ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Một số biện pháp thực chất chỉ là tiếp nối chương trình khí hậu đầy tham vọng đã có từ nhiều năm, bao gồm đẩy nhanh khử carbon trong lưới điện châu Âu, huy động đầu tư xanh và khuyến khích sử dụng thiết bị gia dụng tiết kiệm năng lượng. Những biện pháp khác dường như được đưa ra gấp để đối phó với tình hình khó lường, như tăng cường phối hợp giữa các quốc gia thành viên, giảm nhu cầu tiêu thụ và chia sẻ thông tin để hiểu rõ hơn vấn đề.

Nhưng các vấn đề năng lượng hiện nay quá rộng, phức tạp và thay đổi nhanh, khiến nhiều người nghi ngờ rằng bất kỳ gói giải pháp nào EU công bố cũng khó đáp ứng kỳ vọng của các quốc gia đang chuẩn bị cho nhiều năm bất ổn. Việc mở rộng trợ cấp, chẳng hạn, “có thể mang lại chút hỗ trợ nhưng khó tạo ra thay đổi đáng kể”, một quan chức quốc gia nhận xét.

Thực tế khó khăn là một giải pháp thực sự hiệu quả cần thời gian - và nguồn lực tài chính - mà nhiều quốc gia không có. “Không phải quốc gia nào phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cũng có thể nhanh chóng chuyển sang điện, nhưng đó là giải pháp duy nhất”, Bộ trưởng Năng lượng Lithuania Žygimantas Vaičiūnas nói với Politico. “Không ai có thể dự báo tương lai của thị trường toàn cầu - đôi khi chúng ta chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh”, ông nói thêm.

Chúng ta đã đi đến tình trạng này như thế nào?

Khi xung đột mới nổ ra, việc bàn đến một phản ứng chính sách chung trên toàn EU bị xem là vội vàng, thậm chí thiếu trách nhiệm. Trong hai tuần đầu, các quan chức EU và bộ trưởng năng lượng tỏ ra lạc quan, cho rằng nguồn cung đa dạng và sự phát triển của năng lượng tái tạo sẽ giúp cuộc khủng hoảng này không nghiêm trọng như sau khi Nga tấn công Ukraine năm 2022.

Trong hết cuộc họp này đến cuộc họp khác, các quan chức khẳng định nguồn cung vẫn an toàn và rủi ro chính là giá tăng. Thay vì đưa ra các biện pháp cụ thể, Ủy ban châu Âu - cơ quan hành pháp của EU - chỉ nhắc lại những công cụ hạn chế sẵn có theo luật EU như giảm thuế và trợ cấp, đồng thời kêu gọi các nước đẩy nhanh quá trình khử carbon và điện khí hóa nền kinh tế.

Thông điệp khi đó mang tính khẳng định: quá trình chuyển đổi xanh và đa dạng hóa nguồn cung đã triển khai từ nhiều năm là đúng hướng, và EU chỉ cần tiếp tục đẩy mạnh. Nhưng khi xung đột kéo dài, lập trường này ngày càng khó bảo vệ.

Sự tự tin ban đầu dựa trên mức độ phụ thuộc hạn chế của EU vào eo biển Hormuz. Dù tuyến đường này chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu và LNG toàn cầu, lượng nhập khẩu của EU từ khu vực này tương đối nhỏ, chủ yếu đến từ Mỹ, Canada, Na Uy, cùng với Azerbaijan và Algeria.

Tuy nhiên, một vấn đề nguồn cung cấp bách vẫn nhanh chóng xuất hiện: Sự phụ thuộc của EU vào khí tự nhiên.

EU chỉ nhập một lượng nhỏ khí tự nhiên từ vùng Vịnh, nhưng việc ngày càng phụ thuộc vào LNG - loại khí hóa lỏng vận chuyển bằng đường biển mà EU chuyển sang sử dụng để giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga qua đường ống - lại tạo ra vấn đề mới. Không giống đường ống, tàu chở LNG có thể linh hoạt chuyển hướng đến nơi có lợi nhuận cao hơn, nên việc eo biển bị đóng đã làm dấy lên cạnh tranh toàn cầu gay gắt đối với nguồn cung hạn chế, khiến tàu có xu hướng chuyển từ châu Âu sang châu Á.

Sự kiện khiến vấn đề khí đốt của EU trở nên rõ ràng là vụ tấn công bằng không kích vào hai mỏ khí lớn ở Qatar ngày 19/3, diễn ra ngay giữa hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo châu Âu. Chỉ trong vài giây, khoảng 3% nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn. Một số nước EU bị ảnh hưởng trực tiếp, trong đó có Italy và Bỉ, sau khi lãnh đạo công ty năng lượng lớn nhất Qatar tuyên bố tình trạng bất khả kháng đối với các hợp đồng, cảnh báo có thể mất tới 5 năm để khôi phục công suất.

Nguy cơ gián đoạn kéo dài đột ngột trở nên rất rõ ràng. Các quan chức nhận ra rằng ngay cả khi xung đột kết thúc, những thay đổi lớn trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu có thể kéo dài nhiều năm, với ảnh hưởng lâu dài đến giá cả. Điều này càng làm gia tăng lo ngại về mức dự trữ khí đốt thấp bất thường của EU sau khi bị rút mạnh trong mùa đông.

Ngay trong ngày diễn ra hội nghị, EU bắt đầu xây dựng các chính sách cụ thể hơn để ứng phó, bao gồm những điều chỉnh “có mục tiêu và tạm thời” đối với quy định trợ cấp, thị trường carbon, và thậm chí là khả năng áp thuế lợi nhuận bất thường đối với các công ty năng lượng. EU cũng kêu gọi các nước nới lỏng mục tiêu dự trữ khí đốt để tránh mua tích trữ hoảng loạn và đẩy giá tăng cao hơn.

Tuy nhiên, các quốc gia đã bắt đầu tự hành động. Chẳng hạn, Thủ tướng Italy Giorgia Meloni đã tới Algeria và Ả Rập Xê-út để tìm kiếm nguồn cung mới.

Dù vậy, Ủy ban châu Âu vẫn kiên quyết không thay đổi mang tính cấu trúc đối với chương trình chuyển đổi xanh của EU, bất chấp sức ép từ nhóm các quốc gia phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Lao thẳng vào tâm điểm tranh luận

Ngay cả khi tình hình khí đốt có dấu hiệu cải thiện, một vấn đề lớn hơn đã bắt đầu lấn át. Nguồn cung nhiên liệu bay và dầu diesel của EU - khác với xăng, dầu thô và khí tự nhiên - phụ thuộc nhiều vào Vùng Vịnh, với khoảng 40% nguồn cung của EU đi qua eo biển Hormuz.

Từ cuối tháng 3, mối lo này đã chi phối các cuộc thảo luận chính sách. Ban đầu, EU kêu gọi các chính phủ vận động người dân hạn chế đi lại để tiết kiệm nhiên liệu, sau đó mở rộng thành các đề xuất chia sẻ nhiên liệu bắt buộc, cảnh báo không tích trữ nhiên liệu, và theo dự thảo mới nhất, khuyến khích người dân châu Âu tham gia các khóa “lái xe tiết kiệm nhiên liệu” như một biện pháp tự nguyện.

Tuy nhiên, ngay cả khi nhóm các nước giàu đã giải phóng 400 triệu thùng dầu trong tháng 3 dưới sự điều phối của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, các nhà phân tích cảnh báo châu Âu chỉ còn khoảng 6 tuần dự trữ nhiên liệu bay. Trong khi đó, một số quốc gia thành viên âm thầm lo ngại việc cắt giảm khai thác nhiên liệu tinh chế trong nước, làm gia tăng sự phụ thuộc vào nhập khẩu.

Tốc độ xuất hiện liên tiếp của các mối lo mới dường như đã làm suy giảm khả năng của Ủy ban châu Âu trong việc xây dựng một phản ứng hiệu quả, phù hợp với mọi quốc gia và không làm tổn hại thị trường chung. Trong dự thảo gói biện pháp lớn dự kiến công bố vào thứ Tư, các phần quan trọng liên quan đến nhiên liệu bay vẫn chưa được hoàn thiện, trong khi các nội dung về trợ cấp nhà nước và giảm thuế đã chi tiết hơn.

Phản ứng của Ủy ban cũng mang tính mâu thuẫn: Các quan chức phủ nhận có khủng hoảng nhiên liệu, trong khi các sân bay cảnh báo hủy chuyến và chính EU lại kêu gọi người dân giảm sử dụng phương tiện giao thông.

Một vấn đề rõ ràng là EU còn hiểu chưa đầy đủ về cơ cấu năng lượng của chính mình. Các đề xuất sắp công bố bao gồm biện pháp tăng cường đánh giá mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu bay và năng lực lọc dầu của châu Âu.

Việc phối hợp cũng là một điểm yếu. Dù các nhóm họp thường xuyên để bàn về nguồn cung, phần lớn phối hợp thực chất lại diễn ra song phương giữa Ủy ban và từng quốc gia, theo hai quan chức năng lượng tham gia các cuộc thảo luận. Không ngạc nhiên khi một bộ trưởng năng lượng đã đề xuất lập nhóm WhatsApp để chia sẻ thông tin về nguồn cung, và EU đang xem xét khôi phục kế hoạch gây tranh cãi về phối hợp mua khí đốt chung.

Đầu tuần này, Hà Lan đã tự hành động, triển khai biện pháp khẩn cấp và công bố bổ sung xả kho dự trữ dầu - bỏ qua tiến độ điều phối chậm chạp của EU.

Dự thảo các biện pháp vẫn bám sát định hướng ban đầu của cơ quan điều hành EU khi xung đột mới nổ ra, tập trung tạo thêm động lực cho chuyển đổi xanh, như giảm phí lưới điện và cam kết huy động vốn xanh.

Tuy nhiên, các biện pháp này cũng gây tranh cãi. Một số quốc gia, đặc biệt ở khu vực Bắc Âu giàu có, cho rằng mở rộng trợ cấp có thể làm méo mó thị trường chung và phá vỡ kế hoạch đầu tư xanh đã được xây dựng nhiều năm. Ngược lại, có ý kiến cho rằng chúng chưa đủ mạnh, khiến các chính phủ quốc gia phải tự gánh phần lớn trách nhiệm.

Bộ trưởng năng lượng Lithuania, Vaičiūnas, hoan nghênh việc EU khuyến khích các nước huy động thêm nguồn lực cho chuyển đổi xanh, nhưng lo ngại các nước nhỏ - và cả một số nước lớn đang nợ nần - sẽ không đủ khả năng tài chính để tận dụng các quy định nới lỏng.

“Về nguyên tắc, các ngoại lệ này tạo thêm tự do cho các quốc gia thành viên, nhưng gánh nặng tài chính lại đặt lên vai họ”, ông nói, đồng thời kêu gọi các công cụ tài chính chung cấp EU, như nợ chung, để bổ sung cho các thay đổi về quy định và hỗ trợ các nước đầu tư vào bơm nhiệt, pin và xe điện.

Theo ông, chấm dứt sự phụ thuộc của châu Âu vào nhiên liệu hóa thạch là giải pháp lâu dài duy nhất cho cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay do cuộc tấn công Mỹ–Israel vào Iran gây ra - và không có cách giải quyết nhanh chóng cho điều đó.

Đức hỗ trợ giá nhiên liệu để ứng phó khủng hoảng năng lượng

Malaysia nâng mức pha trộn biodiesel để đối phó khủng hoảng năng lượng

Khủng hoảng năng lượng lan rộng, châu Á chịu tác động mạnh