Hormuz thành quân bài "mặc cả": Iran đưa yêu sách mới vào đàm phán với Mỹ

Eo biển Hormuz.

Khi một quan chức Iran trong tuần này đưa ra danh sách các yêu cầu nhằm chấm dứt cuộc xung đột do Mỹ và Israel khởi xướng, ông đã bổ sung một điểm chưa từng xuất hiện trước đây trong các yêu sách của Tehran: công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.

Tuyến đường thủy hẹp này - nơi khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới thường xuyên đi qua - đã nổi lên như "vũ khí" mạnh nhất của nước Cộng hòa Hồi giáo. Và hiện Iran đang tìm cách biến nó thành nguồn thu có thể đạt hàng tỷ USD mỗi năm, đồng thời là một đòn bẩy gây sức ép lên nền kinh tế toàn cầu.

Iran từ lâu đã đe dọa đóng eo biển này trong trường hợp bị tấn công, nhưng ít người nghĩ họ sẽ thực sự làm vậy - hoặc rằng biện pháp này lại hiệu quả đến mức gây gián đoạn mạnh dòng chảy thương mại toàn cầu. Quy mô tác động dường như đã mở rộng tham vọng của Tehran, khi các yêu cầu mới cho thấy nước này muốn biến lợi thế đó thành công cụ lâu dài hơn.

Dòng vận tải tê liệt, thị trường năng lượng chao đảo

Hoạt động vận chuyển qua "điểm nghẽn" này gần như đình trệ do các cuộc tấn công của Iran, khiến thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào hỗn loạn và buộc nhiều quốc gia, kể cả ngoài khu vực Vịnh Ba Tư, phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp để đảm bảo nguồn cung nhiên liệu.

"Iran có phần bất ngờ về mức độ thành công của chiến lược (Hormuz) - nó rẻ và tương đối dễ để 'bắt nền kinh tế toàn cầu làm con tin'", Dina Esfandiary, chuyên gia Trung Đông của Bloomberg Economics, nhận định.

"Một trong những bài học từ cuộc chiến là họ đã phát hiện ra đòn bẩy mới này, và nhiều khả năng sẽ tiếp tục sử dụng trong tương lai. Việc 'kiếm tiền' từ nó là một phần của quá trình nhận ra lợi thế đó".

Mỹ cảnh báo rủi ro toàn cầu

Washington nhận thức rõ rủi ro này. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hôm thứ Sáu vừa qua cảnh báo rằng một trong những thách thức ngay sau chiến tranh sẽ là nỗ lực của Tehran nhằm thiết lập hệ thống thu phí tại Hormuz.

"Điều đó không chỉ là bất hợp pháp, mà còn không thể chấp nhận, nguy hiểm cho thế giới, và cộng đồng quốc tế cần có kế hoạch đối phó", ông Rubio nói sau cuộc họp G7 tại Pháp.

Các ngoại trưởng G7 cũng nhấn mạnh "sự cần thiết tuyệt đối" phải khôi phục "tự do hàng hải an toàn và không thu phí".

Iran muốn "thể chế hóa" đòn bẩy Hormuz

Trong một dấu hiệu cho thấy tầm quan trọng chiến lược ngày càng lớn của eo biển này, Mojtaba Khamenei - người được cho là lãnh tụ tối cao mới của Iran - tuyên bố rằng việc sử dụng đòn bẩy phong tỏa tuyến đường thủy này "phải được tiếp tục".

Trong các vòng đàm phán trước với Mỹ, Iran chủ yếu yêu cầu nới lỏng trừng phạt và công nhận quyền phát triển hạt nhân dân sự, chứ chưa từng đòi quyền kiểm soát Hormuz.

Hiện nay, Iran phát tín hiệu muốn chính thức hóa lợi thế này. Quốc hội Iran đang xem xét một dự luật buộc các quốc gia sử dụng eo biển để vận chuyển nhiên liệu và hàng hóa phải trả phí. Một cố vấn của lãnh tụ tối cao cũng nói về việc thiết lập "một chế độ mới cho eo biển Hormuz" sau chiến tranh.

Hệ thống này có thể cho phép Tehran áp đặt hạn chế hàng hải đối với các đối thủ, và gắn quyền tiếp cận một trong những tuyến vận tải quan trọng nhất thế giới với các tranh chấp địa chính trị của mình.

Tranh cãi pháp lý quốc tế

James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế tại Trường Chiến tranh Hải quân Mỹ, cho rằng: "Việc áp phí quá cảnh là vi phạm các quy định về quyền".

Ông nhấn mạnh không có cơ sở pháp lý quốc tế nào cho phép một quốc gia ven biển thu phí tại một eo biển quốc tế như Hormuz.

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế nằm trong vùng biển chồng lấn của Iran và Oman. Tuy luật của hai nước này áp dụng tại đây, nhưng vì là eo biển quốc tế nên mọi quốc gia đều có quyền đi qua không bị cản trở - bao gồm cả tàu nổi, máy bay và tàu ngầm.

Các quy định này được nêu trong UNCLOS. Dù cả Iran và Mỹ không tham gia công ước, nhiều nguyên tắc vẫn được xem là luật tập quán quốc tế.

Tham vọng doanh thu: Cạnh tranh kênh đào Suez

Dù vấp phải tranh cãi pháp lý, Iran vẫn nghiên cứu khả năng triển khai hệ thống thu phí và mức độ lợi nhuận tiềm năng.

Nếu thành công, nguồn thu có thể sánh ngang với kênh đào Suez.

Thông thường, khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua Hormuz, tương đương khoảng 10 tàu chở dầu siêu lớn (VLCC). Với mức phí 2 triệu USD mỗi tàu, doanh thu có thể đạt: 20 triệu USD/ngày hay 600 triệu USD/tháng (chỉ từ dầu). Nếu tính cả LNG, con số có thể vượt 800 triệu USD/tháng - tương đương 15-20% doanh thu xuất khẩu dầu hàng tháng của Iran năm 2024.

Trong khi đó, Ai Cập thường thu khoảng 700-800 triệu USD/tháng từ kênh đào Suez (dù gần đây giảm do bất ổn Biển Đỏ).

Động lực kinh tế và thử nghiệm thực tế

Việc "kiếm tiền" từ Hormuz cũng phản ánh áp lực kinh tế của Iran. Theo Esfandiary, đây là cách "dễ và chi phí thấp" để bù đắp tổn thất do các lệnh trừng phạt - khi Iran là một trong những quốc gia bị trừng phạt nặng nhất thế giới, chỉ sau Nga.

Iran nhiều lần khẳng định eo biển vẫn mở - nhưng không vô điều kiện. Các tàu "không thù địch" có thể đi qua nếu phối hợp với phía Iran.

Đồng thời, Tehran dường như đang thử nghiệm hệ thống kiểm soát này ngoài thực tế: Một số tàu di chuyển gần bờ Iran hơn, trong khi có dấu hiệu một số hãng vận tải đã trả tiền để được đi qua an toàn.

Công ty dữ liệu và phân tích hàng hải Lloyd’s List cho biết hơn 20 tàu đã sử dụng "hành lang mới", trong đó ít nhất hai tàu được cho là đã trả khoảng 2 triệu USD.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng đã lập hệ thống đăng ký cho các tàu được chấp thuận, trong khi một số chính phủ đang trực tiếp làm việc với Tehran để đảm bảo hành lang vận chuyển.

Ngành vận tải rơi vào trạng thái tê liệt

"Điều này đang diễn ra. Và tôi nghĩ nó sẽ xảy ra thường xuyên hơn nếu đàm phán không tiến triển", Richard Meade, Tổng biên tập Tạp chí Lloyd’s List, nhận định.

"Ngay lúc này, ngành vận tải biển gần như tê liệt", ông Meade nhấn mạnh.