Hạt dẻ cười: Một cuộc chiến khác giữa Mỹ và Iran

Hạt dẻ cười tại một cửa hàng tạp hóa ở Tehran, Iran. (Ảnh: AFP - BEHROUZ MEHRI)

Nhu cầu hạt dẻ cười chưa bao giờ cao như hiện nay và thị trường cũng chưa bao giờ căng thẳng đến vậy. Loại hạt thượng hạng này đã được tiêu thụ khắp thế giới suốt hàng nghìn năm, như một mặt hàng xa xỉ được săn đón. Thế nhưng gần nửa thế kỷ qua, Iran - cái nôi của “loại quả hoàng gia” từ thời cổ đại - dần đánh mất vị thế độc tôn của mình.

Dù hạt dẻ cười vẫn là một biểu tượng đáng tự hào của Iran, nhưng từ đầu những năm 2010, sản lượng của nước này đã bị Washington vượt mặt; Tehran hiện chỉ còn chiếm 20% sản lượng toàn cầu. Iran vì thế trở thành nước khai thác hạt dẻ cười lớn thứ hai thế giới, sau Mỹ.

Ngày nay, Iran vẫn có thể xuất khẩu “vàng xanh” bằng đường bộ sang Thổ Nhĩ Kỳ, Nga hay Azerbaijan, nhưng chi phí xuất khẩu bằng đường biển tăng vọt do eo biển Hormuz bị phong tỏa. Từ cảng Bandar Abbas, các loại hạt dẻ cười chất lượng cao được xuất khẩu sang Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh, cùng nhiều thị trường khác.

“Hạt dẻ cười rõ ràng rất nhạy cảm với cuộc khủng hoảng Trung Đông, xét đến vai trò của khu vực này như một trung tâm khai thác lớn, đầu mối vận tải và thị trường tiêu thụ”, hãng tin kinh tế Bloomberg nhận định. Vì thế, hạt dẻ cười vừa là nạn nhân của tình trạng hỗn loạn tại Trung Đông, vừa chịu ảnh hưởng từ cơn sốt toàn cầu của món “Dubai Chocolate” nổi tiếng. Năm ngoái, loại bánh kẹo làm từ kem hạt dẻ cười này đã góp phần gây ra tình trạng thiếu hụt trên toàn cầu; theo tờ Financial Times, giá hạt dẻ cười đã tăng từ 7,65 USD lên 10,30 USD mỗi pound chỉ trong vòng 12 tháng.

Mọi chuyện tồi tệ đều do Mỹ

“Tôi vẫn bán gói 350 gram với giá 15 euro”, một chủ cửa hàng thực phẩm Iran ở quận 15 Paris kể, “nhưng đó là vì tôi còn hàng tồn từ trước xung đột!” Rồi ông nhún vai: “Dù sao thì mọi chuyện tồi tệ đều do Mỹ”. Ngay cả những rắc rối của loại hạt nhỏ bé này cũng vậy sao?

Năm 1979, Cách mạng Hồi giáo dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền Shah. Chính quyền mới sau đó muốn hiện đại hóa hệ thống tưới tiêu - bởi cây hạt dẻ cười tiêu tốn rất nhiều nước - nhằm đẩy mạnh sản lượng “vàng xanh”. Nhờ vậy, cho đến những năm 2010, hạt dẻ cười là nguồn thu ngoại tệ lớn thứ ba của Iran, chỉ sau dầu mỏ và thảm Ba Tư: Mỗi năm Iran khai thác khoảng 200.000 tấn hạt và thu về 1,12 tỷ euro.

Thế nhưng khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu, hạn hán và tình trạng thiếu nước đã quật ngã quốc gia từng dẫn đầu thế giới về hạt dẻ cười, khiến nước này mất vị trí số một. Một vị trí mà Iran vẫn duy trì được suốt thời gian dài, bất chấp lệnh cấm vận thương mại của Mỹ kể từ sau cuộc cách mạng.

Lệnh phong tỏa khiến người tiêu dùng Mỹ không thể tiếp cận hạt dẻ cười Iran, nhưng đồng thời lại tạo cơ hội cho Washington phát triển ngành khai thác nội địa. Tại California, việc trồng “vàng xanh” Ba Tư đã xuất hiện từ thập niên 1930 nhưng khi ấy vẫn chỉ mang tính tượng trưng. Chỉ từ sau năm 1979, ngành này mới bùng nổ mạnh mẽ và cuối cùng vượt Iran cả về sản lượng lẫn xuất khẩu.

Những tỷ phú hạt dẻ cười đầy thế lực

Đứng đầu đế chế hạt dẻ cười của Mỹ là The Wonderful Company, một tập đoàn holding có trụ sở tại California do Stewart và Lynda Resnick sở hữu. Cặp vợ chồng tỷ phú này bị cáo buộc độc chiếm nguồn nước của bang miền tây nước Mỹ - nơi thường xuyên hứng chịu các vụ cháy rừng chết người - và đã trở thành “ông vua vàng xanh” không thể tranh cãi từ những năm 1980. Những vườn cây hạt dẻ cười của họ trải dài trên các vùng đất nông nghiệp rộng lớn ở phía tây bắc Los Angeles. Theo Associated Press, năm 2023, ngành trồng hạt dẻ cười tại California mang về gần 3 tỷ USD.

Trong giai đoạn 2014-2019, sản lượng hạt dẻ cười của Iran chỉ chiếm 27%, trong khi Mỹ đạt tới 47%. Thị phần của Iran lao dốc xuống còn 7% vào giai đoạn 2018-2019, đúng lúc các lệnh trừng phạt của Mỹ được tái áp đặt. Đến năm 2024, Mỹ khai thác tới 500.000 tấn hạt. Năm 2025, sản lượng hạt dẻ cười - chủ yếu đến từ California - đã vượt mức 40%. Hiện nay, theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), Mỹ chiếm khoảng 65% sản lượng toàn cầu và một nửa kim ngạch xuất khẩu thế giới.

Tuy nhiên, dường như ngành kinh doanh loại hạt nhỏ bé này không chỉ đơn thuần mang mục đích kinh tế. Bộ phim tài liệu Pistachio Wars ra mắt năm 2025 do Yasha và Levine Wernham thực hiện đã kể lại ảnh hưởng của các chủ sở hữu The Wonderful Company đối với chính trường Mỹ. Trong một bài viết năm 2024, Yasha Wernham cho biết Lynda và Stewart Resnick “đã quyên góp hàng triệu USD cho nhiều tổ chức từ thiện có liên hệ với bộ máy chiếm đóng của Israel, bao gồm cả Lực lượng Phòng vệ Israel”, và phần lớn số tiền này được chuyển qua tổ chức American Friends of the Israeli Defense Forces. Nữ đạo diễn nhận định: “Sự độc quyền hạt dẻ cười của gia đình Resnick mang một chiều kích rất đặc biệt, nó dựa trên sự can thiệp của Mỹ tại Trung Đông”.

Xung đột về quân sự và chiến lược

Nếu người chiến thắng trong cuộc chiến hạt dẻ cười giờ đây không còn nghi ngờ gì nữa là Washington, thì cuộc chiến Mỹ - Israel trong hai tháng gần đây liệu có gây tổn hại cho ngành công nghiệp hạt dẻ cười của Iran hay không?

Trang điều tra Mỹ Drop Site cho biết các đợt ném bom hồi tháng 3 và tháng 4/2026 đã cố tình nhắm vào các cơ sở khai thác và vườn hạt dẻ cười ở miền nam Iran. Điều này làm dấy lên nghi vấn về sức ép từ các nhà khai thác hạt dẻ cười lớn tại California nhằm làm suy yếu đối thủ chính của họ và gia tăng doanh thu.

Drop Site cho biết ngay trong tuần đầu tiên của cuộc chiến, “các báo cáo và hình ảnh vệ tinh định vị địa lý cho thấy những đòn không kích diễn ra trong và quanh Rafsanjan - trung tâm ngành hạt dẻ cười của Iran - bao gồm cả những thiệt hại rõ rệt tại các kho chứa hạt gần sân bay”.

Hơn hai thiên niên kỷ trước tại Ba Tư, người theo đạo Zoroastrian xem hạt dẻ cười là biểu tượng của sự thịnh vượng. Ngày nay, sự thịnh vượng ấy chủ yếu thuộc về Mỹ - quốc gia đang kỳ vọng tăng trưởng mạnh hơn nữa trong năm nay - và có thể sắp tới là cả Israel.

Mười lăm năm trước, Israel từng là quốc gia tiêu thụ hạt dẻ cười bình quân đầu người lớn nhất thế giới. Khoảng chưa đầy hai năm nay, nước này đã bước chân vào ngành công nghiệp hạt dẻ cười nhằm giảm sự phụ thuộc không phải vào Mỹ mà vào kẻ thù không đội trời chung là Iran. Tại sa mạc Negev, trang trại Mashkit muốn trở thành một mắt xích quan trọng trong khai thác “vàng xanh” bằng cách sử dụng gốc ghép từ California, đồng thời Israel cũng đang tính đến việc trồng cây tại cao nguyên Golan.

Trong cuộc chiến của loại hạt nhỏ bé này, mỗi vườn cây đều có thể trở thành mục tiêu, còn mỗi chuyến hàng đều mang ý nghĩa chiến lược. Nhưng ở cuối chuỗi đó, rốt cuộc chỉ còn lại một hành động rất bình thường: bóc một hạt dẻ cười, mà không phải lúc nào người ta cũng nhận ra rằng giữa hai lớp vỏ ấy đang tái hiện một phần cuộc chiến ở Trung Đông.

Căng thẳng Mỹ - Israel với Iran có thể làm đảo lộn nguồn cung dầu khí toàn cầu?

Vận tải hàng hóa qua eo biển Hormuz trầm lắng; Ấn Độ có thể tăng cường nhập khẩu dầu Nga